BEZNEÑ KALXUZDA

Elek bezneñ "Tatarstan" qalxuzı "internatsionalnnıy" ide. Xäzer "mnugunatsionalnıyga" äverelde. Persidätelebezne bik yaratabız bolay, qalxuz eşen äybät alıp bara. Elek qalxuzıbızda irtä belän närät birergä radiobız bar ide, tülkä annan tatarça söylärgä üzebezdän röxsät iuq ide. Mäskäügä barıp radiodan tatarça söylärgä üzebezdän röxsät alıp qayttı persidätel. Anısı, şundıyraq çorlar ide inde ul: üzebezdän röxsät bulmau säbäple, tatar mäktäplären dä yabıp, urısçaga äyländerep betergän idek inde bez. Xäzer inde, Allaga şöker, üzebezdän şundıy zur awırlıqlar belän röxsät algaç, balalar mäktäptä tatarça uqıy başladı. Tik menä şunısı gına ni...

Bezneñ balalar yasledä ük tatarça söyläşä başlap (anısı da üzebezdän röxsät algan idek şul) mäktäpkä baralar da, mäktäptä tatarça uqıp institutqa baralar. Ämma institutta tatarça uqıtırga tagın üzebezdän röxsät iuq bit äle menä… Nişlärgä soñ, ällä tagın Mäskäügä barırgamı soñ dip, soñgı aralarda bik başın qaşıp yöri äle persidätel. Mäskäügä barıp, üzebezdän institutta tatarça uqırga röxsät alıp qaytırga mikän, di...

Äle küptän tügel, qalxuzıbız "internatsionalnıydan" "mnugunatsionalnıyga" äverelgän zamanda persidätelebez yañadan Mäskäügä kitep, anda atnalaraylar yöri torgaç, niayat, üzebezdän bik zur awırlıqlar belän röxsät alıp, qalxuz televideniesen dä buldırdılar. Persidätelebez bütän närsäne bik belmi üze, aşaueçü yagın äybät qaygırta. İt belän söt, bäräñge belän qatıq, duñgız belän tana, kombayn belän traqtor, urıp cıiu vä sugu... Qalxuz televideniesennän da şunı gına kürsätälär. Elekkege "internatsionalnıy" zamanada qalxuzda telefon buença kommutator bulıp yörgän Aliknı xäzerge "mnugunatsionalnıy" zamanda kommentator itep kuydılar. Şul Alik, äytik, qırda mäş kilep eşläp yatqan kombaynnarnıñ berse yanına kilä dä, tübändägeçä itep añlatma birä:

Menä bu kombayn inde... Ul ura inde... Kombaynnıñ küperçegendä, änä üzegez küräsez Tübän oçnıñ Çulaq Möqatdäs abzıy inde.… Möqatdäs abzıy, töş äle monda!

Kombaynnı tuqtatıp, Möqatdäs abzıy cirgä töşä, bik mägnäle genä itep borın señgerä äm Alik yanına kilä:

- Ni bar, Alik enem?

- Urasıñmı inde?

- Uram inde.

- Äybät, äybät inde. Ber niçä ellap urasıñ inde, Möqatdäs abzıy?

- Ber utız-qırıq ellap bardır inde.

- Küp inde!..

- Küp inde.

- Aşlıq küp çıgamı inde, Möqatdäs abzıy?

- Çıqqan cirdän çıga inde. Çıqmagan cirdän çıqmıy inde...

Möqatdäs abzıy, kombaynına menep, basu buylap kuzgala.

Alik ta şul xut belän sıer sawuçılar turında ber digän tapşıru äzerlärgä qardaga kitä.

Menä bu sıerlar inde... Sıerlar yanında doyarqalar inde... Alar sıer sawa inde.… Sabira apa, kil äle monda!

Sıer astınnan itäge genä kürenep torgan Sabira apa kulların alyapqıçına sörtäsörtä monıñ qarşına çıga:

- Ni bar, Alik?

- Sıer sawasıñmı inde, Sabira apa?

- Sawam inde.

- Ber niçä ellap sawasın inde, Sabira apa?

- Ber ille-altmış ellap qına bardır inde. Üzemne belgännän birle sıer sawam inde min.

- Äybät inde.

- Äybät inde. Sıerlar gına qartaep bette, şunısı gına naçar inde. Üzebez dä qartaydıq, sıerlar da qartaydı xäzer.

Şulay: eşlibez.

Eştän soñ üzebezneñ eşlägänne televizordan qarıybız.

Üzebezneñ qalxuz televideniesennän genä tügel, Mäskäü televideniesennän dä bezne gel maqtap, söyläpkürsätep toralar. Räsäydä iñ aldıngı qalxuz bezneñ "Tatarstan" ikän xäzer. Aña söeneşep utırabız inde üzebez. Eşlägän saen eşlise kilä, kuldan sänäk, köräk töşmi, arqada arış qapçıgı. Kış urtasına tikle orçıq xätle mäktäp balasınnan alıp, ayagında basıp tora algan pensioner äbibabaylarga tikle çögender basuında… Eşlägänne iten, söten, maen, aşlıgıigenen töyibez dä Mäskäügä cibäräbez. İ maqtıylar tegendä bezne. Maqtaganga söenäbez inde. Tırışabız inde, şundıy zur isemne aqlarga kiräk bit! İ äybät sez; üzegez dä bik äybät, qalxuzıgız da bik äybät, persidätelegez dä äybät, dilär. Menä tülkä eşlägän böten äyberegezne Mäskäüdä fälän digän ber ata julik cıep ta algan, çit ilgä alıp çıgıp qaçqan bit äle, dilär… İx, bez äytäbez, anı berär niçek totıp bulmadımıni soñ? İuq, dilär, anı niçek totasın ul bit menä köndez bezneñ belän äybät kenä eşläp yöri dä, tönlä torıp sez cibärgän äyberne urlıy ikän; anı berniçek tä totıp bulmıy şul, dilär. Nu, sez aña bik igtibar itmägez, sez barıber bik äybät qalxuz, molodtsı, dilär.

Maqtaganga tagın küñelebez bula, tagın söeneşäbez, arabızda neçkä küñelleräk, eşlieşli tämam şır söyaqkä, şırpıga qalgan ber xatınqız gına şul Mäskäüdän cibärgän baylıgıbıznı urlap qaçtılar digän xäbär kilgäç, qıçqırıp torıp elap cibärmäsenme? Nik elıysın, iulär, dibez. Tege, bezneñ qalxuzdan cibärelgän malnı çit ilgä alıp çıgıp sızgan ata qaraqnı qargap elıy, ikän.

- Ya tatarqa serdtsem eslabıy!.. di, 80% ezdorovya ya qalxuzu otdala!.. di.

Anıñ protsentın qayan çutlagandır inde, ämma, şulay da Mäskäüdän bezneñ taqmaqlap elagan xatınnı böten dönyaga televizordan kürsättelär tege ata julik oyalıp, aqçalarnı kire qaytarıp birmäsme, dip.… Tege julik, çınnan da, bik nıq oyalıp, aqçalarnı qaytarıp ta birgän: ikençe ata julik şunı gına kötep torıp, tagın ikençe çit ilgä alıp sızgan, dilär...

...Äle menä tagın zamanına kürä dip, persidätelebez Mäskäügä barıp, nindider ber "assotsiatsiya" digän dogovor tözep qayttı. Ul dogovor buença bezneñ "Tatarstan" qalxuzında xäzer ike däülät tele bula, imeş. Şul dogovornıñ bik kürkäm cimeşe persidätel şul dogovorga imza salıp yörgändä qalxuz televideniese böten dönyanı şaqqatırıp ike sägat bue tatarça söyläde. Gel xikmät xäl buldı inde ul, malay. Elegräk, küp bulsa şul 15 minut Alik kombayn belän sıer sawuçılarnı kürsätep, qalxuz cıelışında qalxuzçılarnı watasındıra urısça söylägännären genä kürsätä ide. Qalxuz televideniese ike sägat tatarça söylägän ul könne diktor qızlarıbız tatarça söyläşü oyatınnan cir tişegenä kerep kitärdäy bulıp, kolaqlarına tikle qızarıp utırdılar.

"Assotsiatsiya"neñ faydası bik zur buldı: räxätlänep kombaynda eşläp qaytasıñ da, qaytıp ike sägat bue kombaynda eşlägäneñne qarıysıñ. Qaywaqıt televizordan persidätelneñ "poçemupotomuştalap" urısça söylägänen dä kürsätälär... Qaywaqıt biegänen dä kürsätälär. Biiuen äle üze tatarça bii, söyläve urısça inde çönki qalxuz bit "mnugunatsionalnıy": bezdä yaşägän ber çuqça, ike muqşı, ber çuaş, biş ärmänne qaya kuyasıñ, di persidätel.

İrtänge sägat cidedä tapşırularnı başlıylar. Çatlıbotlı mişär aqtsentı belän ködrä başlı tübän oç mişäre Väsim başta üzeneñ iugarı oçtagı, annarı tübän oçtagı tugannarınıñ xällären belep çıga: kemneñ sıerı bozaulagan, kemneñ sarıgı bäränlängän.… Persidätelgä ni yalındılar, qalxuznıqı bulsa da televidenie bit inde bu, pıçaqnı "pıtsaq", öyne "ü", "tüşämne" potoloq di bit. Tatarçaraq söylärlek berär keşe taba almıysıñmı, dip, iuqmı soñ sezneñ tugan yagıgız Mamadıştan üzegez şikelle aruraq ber keşe, dip. İuq, di, bezneñ tatarda tatarça söyläşä belgän keşe iuq, di. Bötenese urıslaşıp, ärmänläşep, üzbäkläşep, qayberläre, Seber tiräsenä kitkännäre, çuqçalaşıp uq qaytqannar ikän. Şunıñ öçen bezneñ tatarça söyli torgan radiobız da qaywaqıtta könnär bue ya çuaş, ya çuqça cırı tapşıra, ya qaywaqıt bötenläy ärmänçägä kerep kitä. Ber süz äytä almıysıñ, çönki qalxuzıbız "mnugunatsionalnıy". Mäsälägä real qararga kiräk di persidätel. Qalxuz bit ni tatar, ni urıs, ni çuaşnıqı; yagni berkemneke dä tügel, di. Xuş, bu turıda bik uq qıçqırıp äytergä yaramıy ikän tagı bu milli mäsälälärne kütärü bula ikän.…Kısqası, menä şulay yaşibez. Xäzer bezneñ qalxuznıñ ike muqşısı, muqşı tapşırularınnan öyränep, muqşıça söyläşä başladı. Qalxuzdagı çuqçanı çuqçaça öyräter öçen Grenlandiyagä barırga yöribez. Grenlandiyagä barıp, çın çuqçanı şunnan, taular arasınnan totıp alıp qaytıp, radiodan şunı söylätä torgaç, ällä tege çuqça da çuqçaça söyläşä başlar ide mikän, di persidätel.

Çuqça digännän... Xäzer bezdä alar beräü genä tügel, ikäü inde. Bezneñ Alik öylänmägän ide bit, Sebergä kitep nindider Birobidjan digän şäärdä ay yarım yaşäp, şunnan ber digän çuqça qızın qalxuzıbızga kilen itep alıp qayttı.

Ul çuqça kilenneñ maturlıgın kürsäñ!.. Ul anıñ ayaq atlauları! Ul anıñ kienüläre! Ul söyläşüläre! Bilgele, söyläşüe bezneñçä tügel urısça inde. cäbräyçä dä şäp söyläşä ikän. Çönki Birobidjanda cäbräylär İzraildän dä kübräk ikän. Menä şul çuqça kilen başta äybät kenä yörde, tatarça da ike süz öyrände "isänmesez" belän "sau bulıgız"nı. Annarı ällä "isänmesezne" onıttı xäzer isänläşkändä dä "sau bulıgız" gına di. Bu ni eşläp şulay ikän, dip aptıraşıp yöri idek, äkrenläp açıqlandı çuqça kilen bezneñ qalxuznı oşatmagan ikän, qalxuzları bik artqa qalgan dip, monda muda buença ber närsä dä eşlänmi xäzer, dip totqan da üze elek yaşägän Birobidjanga xat yazıp cibärgän di. Birobidjannan tege xatnı tupturı iullagannar Mäskäügä (çuqçalar anda da küp ikän). Mäskäüdä tege xatnı alıp uqıylar da, bezneñ persidätelne "na kover" çaqırıp alalar. "Bez sine monda alga kitkän dip söyli idek, iuq, sez artqa qalgansız ikän", dip et itep sügälär. Persidätel cibärelgän it, söt, may, qatıqnı äytep tä qarıy iuq belän baş qatırma äle monda, ällä qayçan çit ilgä urlap qaçtılar inde alarnı, dilär. Persidätel aptıragaç, qalxuz cirennän çıgarılgan neftne iskä töşerep qarıy.

Neftegezne sezneñ tege "internatsionalnıy" zamanda uq urlagan idelär, dilär.

Kısqası, çuqça kilen bezneñ qalxuzıbıznı yaratmadı, torabara "isänmesezebez"gä "sau bulıgız"nı da äytmi başladı. Alik meskenne dä böterep aldı korı tota, tegeneñ süzennän çıqmıy, Alik.

Çuqça kilen "sau bulıgız"nı äytmi başlagaç qalxuz televideniesennän ike sägat bue tatarça kombaynnar, sıer abzaları turında tapşırular da bette, cırbiiulär inde ällä qayçan iuqqa çıqtı. Siräkmiräk persidätelebezneñ genä tatarça biegänen kürsätep alalar aluın; biiuen äle tatarça bii, ämma söyläşüen inde tagın urısça suqalıy başladı; çönki Aliknı çuqça xatını tatarça söylägänne añlamıy, añlamagaç, qalxuzga qarşı berär närsä söylämi mikän bu persidätel, dip, Alik yazdırgan tasmalarnı qayçı belän kisep utıra ikän... cilneñ qaysı yaqqa iskänen bik tiz sizep ala persidätel, şulay itep üze dä urısçaga küçte... Qaywaqıt, berike tatarça süz äytep ala üze anısına çuqça kilen timi, di, tatarlar arasında äle debilnıylar bik küp, şularga añlatma yasarga bik äybät bula inde dip äytä, di...

İnde alga taba çuqça xatın şundıy itep kuydı eşne meskenkäem Alik "mnugunatsionalnıy" televideniedä yalgışlıq belän berär tatarça tapşıru kertep cibärsä, Alik biçaranı tönlä yaqın da cibärmi ikän, qarawatınnan tibep kenä töşerä, di. Alik, yalgışıpmıonıtılıpmı, şundıy tapşırular yasasa, şunduq yögerep kilep citä, di:

- Alik, nik bu tatarlar tatarça bii?

- Tatar bulgangadır, dip äytä di tege.

- Ä nik alar tatarça söyläşä?

- Tatar bulgangadır inde, di tege mesken aldagı süzlären qabatlap.

- İuq! dip qıçqırgan, di könnärneñ ber könne çuqça kilen. Sezgä bu debilnıy biiuläregez belän bergä şuşı debilnıy telegezdä söyläşülär citte! Min sezgä kultura kertäm! Monnan soñ mondıy tapşırular dönyaga çıqmıy, bettekitte!

Menä şundıy xällär...

Äle alay gına tügel, çuqça kilen Mäskäüdäge ällä nindi partiyagä çlen bulıp kerep qaytqan da, xäzer bolay dip söylänep yöri di:

Nişläp äle bu sezneñ "mnugunatsionalnıy" qalxuzıgız "Tatarstan" dip atala? Nişläp äle menä ul… "Çuqçastan" tügel? Nik sez bezne qısasız?.. Qaya bezneñ xoquq?

Döres äytä, di dönyanı küp kürgän persidätel. Qalxuzıbız bit "internatsionalnıy". Yagni "mnugunatsionalnıy". Kısqası, tegeläy dä bolay, bolay da tegeläy.

...Äle menä soñgı aralarda bezneñ "Tatarstan"da, keşedän qalışmıyk dip, basuda kombaynnarnı uzıştıru başlandı. Urıpcıiu betkäç, berär irkenräk basunı saylap alabız da, ikençe başına qalxuz älämen utırtıp kuyabız da... başlana! Totına kombaynnar basu buylap çabarga!.. Ijgıralar gına, malay! İñ aldan cırçı Azamat elderä böten basunı yañgıratıp, çuqça kilen qalxuz televideniesenä bötenläy çıgartmagannıñ üçen ala. Anıñ artınnan persidätel malayları... Alar artınnan persidätelneñ urınbasarı...

Bütänçä ni eşliseñ inde bu qalxuzda?..