 |
 |
 |
||||||||
 |
||||||||||
|
|
|
|
|
 |
 |
|
|
| |
YaÑA TARİXTA KARA TAPRäsäynöñ tatarga qarşı alıp bargan säyasätneñ ber öleşe QamAZ zawodı tözelgän ellarga turı kilä. Yaña tarixta bu çor “sänägat häm sotsializm üseşe elları” bularaq bilgelängän. Mäskäü xaqimiyateneñ iktisadıy-sänägıy üseşe küpçelek başqa, urıs bulmagan xalıqlar xisabına bulgan disäk, yalgış bulmas. Xätta bügen dä Mäskäü Tatarstan, Başkortstan neften, Yaqut-Saxa altın-almazın h.b. satudan kergän aqçaga yaşi häm aña buysınmagan xalıqlarga qarşı sugış alıp bara... Avır yök awtomobil zawodın qayda tözergä, digän sorau tugaç, Mäskäü dä barısı diyarlek Tatarstanga işaräli, Tatarstan obkomı citäkçelege dä, “töbäk iktisadın üsteräbez”, digän bulıp, alardan “zinhar, bezdä tözik”, dip yalwara. Cirle xalıqtan sorap toru bulmıy, älbättä. Tözü urını itep Çallı şähäre, saylap alına, çönki respubliqada tatarlar küpçelek täşkil itkän şähärlär siräk bula, - Çallıda isä, töp millät küpçelekne täşkil itä. Anı assimilyatsiyalärgä kiräk bit... Tözeleş başlana. Sänägat üseşe üze belän yaña sotsial häm sotsial-säyasi problemalar tudıra. Problemalar ütereş, sugışu, xalıqnıñ daimi, massalı räveştä eçüennän, qaraqlıqtan gıybarät bula. Şul çornıñ şahitı - Saniya Gömbärowa (iseme üzgärtelde). Saniya xanım 1968-80 ellarda Çallınıñ berdänber Üzäk xastaxanäseneñ xirurgiya bülegendä şäfqat tutaşı bulıp eşli. - Saniya xanım, QamAZ tözeleşenä qadär Çallı nindi şähär ide? - Şähärdä qırıq meñ çaması keşe yaşäde. Şunıñ küpçelege -tatar. Tatar üz telendä irken söyläşä, häm şaqtıy urıslar da tatarça añlıy ide. Gomumän alganda, xalıq QamAZga qadär “politsiyaçel”, milli nigezdä, daimi basım kürmäde, härxäldä, nindider basım bulsa da, obektiv, küzgä kürenerlek şovinizm sizelmäde, diyargä bula. Tatar üz telendä söyläşte, urıs fikerle bulsa da, tatar telle ber mäktäp eşläde. ...Ul waqıtta xätta işekne töngä yozaqqa yabu yat närsä ide. Şähär zur bulmaganga kürä, xalıq kümäk yaşäde, eşläde, bäyräm itte... - QamAZ tözeleşe xalıq yaşäeşenä niçek täesir itte? - Niçek kenä itte... Berençedän, küpçelekne tatarlar täşkil itkän Çallıda, tözeleş waqıtında, urıslar, böten xalıqnıñ öçtän ikese buldı. Ul waqıtta Çallıda ikeyöz meñ çaması keşe yaşi ide. 1975 ellarda tatarça söyläşü tügel, isemeñne tatarça äytergä “yaramadı”, urısçalaştırırga mäcbür ittelär. Mäsälän, Sälimä - Sonya, Zarif - Zorik, İsmägıyl - İgorga äylände. Araqı belän mawıgu, eçkeçelek küreneşläre barlıqqa kilde. Keşelär, bigräk tä cirle - tatar xalqı kimsetelde. Däülät yortlar tözep, xalıqqa fatir birelgäç, alarnı kilmeşäklär talarga-basarga totındı. Min eşlägän şifaxanä xirurgiya bülegeneñ ber başında cäräxät aluçılar qabul itelde. Ul waqıtta xalıq ay-yay küp qırıldı da inde... Konveyer eşli diyarseñ, 1971-73 ellarda, xäterlim, kön saen 10-15 yaralı, qıynalgan, baş mie selkengän, tözeleş waqıtında yort başınnan “egılıp töşkän” keşelärne alıp kildelär. Ul TETs tözelgän waqıtta, anıñ başınnan “egılıp töşep” kürsättelär dä inde... Tözeleştä kön saen 1-2 keşe ülmi bit inde!.. alaysa tözeleşne tuqtatalar... Köndä şularnıñ ber-ikese ülep bardı. Kıynaluçılarnıñ da, “proiz-vodstvennaya trawma” aluçılarnıñ da absoliut küpçelege aynıq ide. Millät sostawı yagınnan, şulay uq, küpçelege tatar buldı, gärçä bez ul waqıtta barlıq xalıqnıñ utız protsentın gına täşkil itsäk tä. - Rättän böten tatarnı qırmagannardır bit?.. - Bigräk tä 18-30 yaşlek ir-egetlärgä nıq eläkte. Alarnı bik küp kiterdelär: yort başınnan ırgıtılgannarnı da, qıynalgannarnı da. Çeçnyada da iñ elek egetlärne - genofondnı iuq itälär. Xatın-qız yaqlauçısız qala... - Dimäk, Çallıda tatarga qarata genotsid uzdırılgan. - QamAZda kem idarädä ide? Xoquq saqlau organnarı nindi pozitsiyadä tordı? Qarşılıqta toruçı yaqlarnıñ milli sostawı?.. Berençe waqıtta “cirle” urıslar tatar belän bergäräk buldı, ä annarı kilgän urıslar belän berläşte. - Belüemçä, 72-73 ellarda kilgän, slawyan bulmagan xalıqlar cirle xalıq belän berläşep, urısqa qarşı baş kütärep qarıy. Monda xätta qawqazlılar tatar yaqlı bula. Ämma “vosstaniene” däülät basa... - Däülät, çınnan da, barı tik urıs yaqlı buldı. Berär sugış-qıynaş çıqsa, tatar, törmägä yabıldı. Bu çor - urıs belän yahüdieñ mänfägatläre turı kilgän çagı. Yahüdlär çäçäk attı. QamAZ idaräsendä Bex, Kom, Sigal, Yaqobson h.b. buldı. Yaxşı eş urınına, berençe çiratta urıslar alındı, alarga fatir birdelär. Älbättä, urıs xökümäte tatarga qarşı açıqtan-açıq eşli almadı. Militsiya keşe qıynatıp yöri almıy bit inde. Şunıñ öçen BKD (Boewaya Komsomolsqaya Drujina) oeştırıldı. Anıñ citäkçese - bik tä odioz yahüd - Şteynberg ide. BKDga, belüemçä, berençe çiratta urıslar qabul itelgän. “Cirle” urıslar da anda qabul itelä, häm osta itep tatarga qarşı faydalanıla, çönki alar cirle xalıqnıñ psixologiyasen belä... BKDda yaşlär üz teläge belän qatnaştı, şuña kürä, berär närsä bula qalsa, däülät monda “ne priçem” qala. BKD yaşlärenä däülät, gomumän, teläktäş ide. Kısqası, BKD - “zaqonlı terror” oeşması buldı çınlıqta. Ämma, şunı da onıtırga yaramıy, urıslarda tatarga qarşı sistemalı, yagni struqturalı idarä genä tügel, struqturasız - bu xalıqnıñ küñelenä ellar däwamında salıngan mexanizm da eşli... Mäsälän, urıs Yaroslawldä tatarnı kitap buença, abstraqt doşman itep uqıp öyrängän bulsa, Çallıga kilep, tatarga qarşı agressiyasen kürsätä - üç ala. Şul waqıtta tatar safında qatnaşuçı Zinnur Ähliullin äytüençä, urıslar başta millätne sorıy torgan bulgan; tatar disäñ, şunduq qıynagannar. Şul säbäple tatar üzeneñ tatarlıgın yaşerergä tırışqan. Şunısı qızıq, moña cawap itep, gruzin belän ärmän dä milläten beleşep, urısnı, siräk-miräk bulsa da, qıynagan. Ä tatar küpçelek waqıtta, urıs basımına qarşı köräşmägän. - Urısnıñ min-minlegen, älbättä, barlıq xalıqlar da yaratmadı. Çallı QamAZ tözeleşe waqıtında, 70-80 nçe ellarda küpläp çit xalıqnı qabul itkän bulsa, Älmätkä dä neft industriyase üseş kiçergän waqıtta “qan yañartuçılar” kilep urnaştı. Bu yañarıştan fayda buldımı, ällä zıyan küräbez mikän? Bu - ritorik sorau. |
Äñgämäne alıp baruçı
|
Fotoarxivqararga >>> |
|
Däräcäbez
|
|
Baş redaqtor: Tälgat Äxmädişin. e-mail: talgat@azatlyk.com. Saytnıñ administratorı belän elemtägä kerü: admin@azatlyk.com Gazetqa yazılır öçen indeks: 25512. Xatlar öçen: 423805, Çallı ş., a/ya 21. Telefon: (8552) 720-847 Gazeta Tatarstan Matbugat teleradiotapşırular eşläre häm massaqüläm kommuniqatsiya çaraları ministrlıgında 0813 sanı belän terkälde. Avtorlarnıñ fikere redaqtsiya fikere belän turı kilmäskä mömkin. Saytnı başqaruçı «Kömeş pärävez» ostaxanäse ©. |