KARDÄŞLEKNE DUSLIKKA ALIŞTIRU

Soñgı ellarda Tatarstanda ärmännärneñ sanı kisken arta. Monıñ säbäbe - cirle iktisadi häm säyasi şartlarnıñ uñay buluı. “Xalıqlar duslıgı - Tatarstannnıñ iñ zur baylıgı” şigare dä üz wazifasın yaxşı üti.

Älmättä bıeldan başlap, şähärneñ 17-nçe mäktäbe qarşında ärmän yaqşämbe eşli başladı. Çallıda isä, andıy mäktäp barlıqqa kilügä inde berniçä el buldı.

“Ärmän küçeneşe” küreneşen gadäti xäl dip bäyaläp bulmıy. Bu bazarda qawın satuçı, urıs äytmeşli, “xaçiklar” tügel, bolar monda yaşärgä, töplänergä häm tagı närsäder eşlärgä kilgän. Bu iserek İwan da tügel. Bu - araqı eçmi!

Törki-ärmän mönäsäbätläre tarixın öyrängän M. Türäxan Serdar alar turında bolay yaza: “Küpçelek ärmän tarixçıları ärmän xalqınıñ Sincar taraflarınnan kilgän häm tamırları belän Nux päygambärneñ onıgı Xaykqa (Yafäsneñ ulı) totaşqan buluın raslarga tırışsalar da, bu uydırmadan başqa ber ni tügel.

Ärmännärneñ tarixta ber genä däülätläre dä, üzlärenä xas dinnäre dä bulmagan. Çınlıqta alar Qawqazdan Anatoliyagä küçep kilgän ber qawqaz xalqı. Berär xalıq tarafınnan höcüm itelsälär, alnı-artnı belmiçä taralışqannar häm urnaşqan cirlärdäge töp xalıqqa xezmät itkännär. Barı tik törek milläteneñ sabırlıgı häm açıq yözle buluı arqasında gına bügenge köngä qadär xalıq bulıp saqlanıp qala algannar. Üzläre elektän qırgıy bulıp, xristian dinen dä urıslar, greklar yogıntısında gına qabul itkännär. Ana telläre ärmän teleneñ nigezen dä törek, grek, garäp-farsı häm latin süzläre täşkil itä.

Ärmännärdä Vatan töşençäse gadäti tügel. Alar öçen Vatan - bayraqları cilferdägän cir tügel, ä qarınnarı tuq bulgan cir. Ärmän keşese bu dönyada barı tik üz mänfägatlären qaygırtu öçen genä yaşi.”

Törki-ärmän mönäsäbätläre tarixınıñ soñgı yöz genä ellıq çorın iskä alsaq ta, anda küp ülemle, çagıştırmaça qısqa-qısqa waqıtlı, ämma qabatlanıp kilüçe sugışlar buluın kürerbez. 1918 elda ärmännär Azärbaycan cirlären basıp alu niyate belän, höcüm itep 30 meñ törki-azärbaycanlını växşilärçä suep çıga. Töreklär yardämgä kilgäç, töreklärneñ dä 10 meñ keşese xälaq bula.

90nçı ellar başında isä, ärmännärneñ säyasäte qabatlana. Bilgele bulgança, Qawqazda şuşı ike xalıq arasında Taulı Qarabax cirläre öçen sugış başlana. Anda da ärmännär Azärbaycan törkilären “räxätlänep” qıra.

Ägär mäsäläneñ beraz eçenä kersäñ, şunısı mäglüm bula: ärmännärne törkilärgä qarşı urıslar belän farsılar kotırta, çönki üzläreneñ teşe ütep citmi.

Qayber çıganaqlar äytüençä, Qazanıbızga küçep kilgän ärmännär, uzgan gasır başında koelarga agu salıp, oyatsızlarça, astırtın gına bezgä qarşı köräş alıp bargan.

Bügenge köndä dä ärmännär Mendeleev şähäre iktisad sistemasına zur yogıntı yasıy. “Mende Rossi” monopolist kompaniyaseneñ distälägän iunäleştäge oeşmaları bar. Barlıq kerem cirle yaqi tatar üseşenä tügel, ärmännärgä kitä. Eş şuña citte ki, bu töbäktän tatar keşese Däülät Sovetına deputatlıqqa üz qandidaturasın kuya ikän, saylauda ciñä almıy, ä ärmän ciñä.

Monnan tış, ärmännärneñ, dönyada iñ växşilärdän berse sanalgan terror oeşmaları - “Daşnaqtsutiun” partiyase häm “ASALA” (Armyansqaya armiya osvobojdeniya Armenii) barlıgın onıtırga yaramıy. Berençese, XIX gasır azagınnan alıp, ä ikençese 1975 eldan dönyada terror uzdıru belän şögıllänä (däülät eşleklelären, diplomatlarnı üterä, metro, oçaq, binalar h.b. şartlata.

Ägär “Vorı v zaqone” kitabın açıp qarasañ, Räsäydäge “zaqonlı qaraq”larnıñ kübese ärmän.

Bügen ärmännär yaqşämbe mäktäbe, ä irtägä urta mäktäp açarga da mömkin. Alar monda nindider mäkerle ideya belän kilgängä oşagan. Saq häm uyau bulırga kiräk.

Citäkçelärgä anı açtırgançı, üzlärenä üzläre sorau birergä kiräk ide: “Ni öçen Ärmänstanda ber genä tatar, törki xätta yaqşämbe mäktäbe iuq ikän?” - dip. Säbäbe gadi. Anda ber genä dä tatar, ber genä dä törki millät keşese yaşämi häm yaşi almıy.

Monda tatarlar ärmän mäktäbe açtı. Ä tegendä, Azärbaycanda, gomumän, Qawqazda h.b. cirlärdä yaşäüçe törki qardäşlärebez närsä diyar? Qardäşlekne duslıqqa alıştıru tügelme bu?