KİREGÄ ÜZGÄRGÄN SÄYASİ VAZGIYAT HÄM BEZ

Urıs däüläte öçen keşe gomereneñ qadere, anıñ däräcäsen saqlauga omtılış elek-elektän bulmagan. Şuşı däülät başbaştanlıgında buın artı buınnar alışatıp yaşäü däverendä anıñ iläte dä bu xälgä künekkän bugay inde.

Bütän däülät parlamentları Konstitutsiya qabul itä,zaqonnarga tayanıp yaşi dip Rossiyadä dä Konstitutsiya qabul itü ritualları uzdırıla. Ämma, keşe xoquqların saqlau kmitetı citäkçelege tanuınça, Räsäydä älege “Töp zaqonda” yazgannarnı gamälgä aşıru öçen şartlar iuq ikän. Äyterseñ lä, bütän däülätlärgä mondıy şartlarnı çittän kiterep birälär…

Tatarstan suverenlıgına qagılgan doqumentlarnıñ asılın milli bäysezlek öçen köräş mömkinleklären iuqqa çıgaru öçen Räsäy parlamentı üz Konstitutsiyasenä dä qarşı kilä torgan şaqtıy küp zaqonnar qabul itte. Maqsat ber: buysındırılgan millätlärneñ ruxın sındıru, alarnıñ sanın kimetü, milli bäysezlekkä ömetlären kisü häm urıslaştırıp beterü. Sovet çorında bu växşileklär millätlärneñ çäçäk atuı häm yaqınaiusı kebek yalganga ışıqlanıp başqarılsa, xäzer inde yaşermiçä turıdan-turı tormışqa aşırıla.

Tatar intelligentsiyase, şul isäptän milli bäysezlek ideyase tarafdarları da Räsäydä säyasi wazgıyatneñ negativ üzgäreşlärenä yaraqlaşu, şul şartlarda isän-imin qalu niyate belän älege däülät struq-turaları yazgan qagıydä qısala-rında eş itüne kulayraq kürä.

Dumaga, cömhüriyat şurasına, şähär deputatları şurasına saylanu öçen küp kenä tatar keşeläre Räsäyneñ liberal demoqratlar, berdäm Räsäy, kommunistlar, sotsialistlar firqaları, “Räsäyneñ yaşäü firqası” ägzalarına äverelep kittelär.

Qayberäülär repressiyalärdän kotılu maqsatınnan çıgıp pozitsiyalären alıştıralar. Ämma mondıy manevrnıñ negativ näticälärgä kiterüe dä ixtimal. Köräştän baş tartqan bulıp mägrifät qısalarınnan çıqmasqa öndäü, Räsäy struq-turalarınıñ köçläü häm basım yasaularınnan çigenü iulı belän kotılunı kulay kürü soñgı çiktä bezneñ berdän-ber pozitsiyabez bulıp qalırga mömkin. Tatar-stannnıñ räsmi citäkçelege, nomenklaturaçıl matbugat, radio-televidenie älege ban-krotqa çıqqan ısulnı sınap qaradılar bit inde.

Minem uylawımça tatar xalqı yaşerten fikerläügä, qıçqırıp söyläşmiçä gına olug maqsatlarnı añlauga äzer tügel. Ä olug maqsatlarga baruçı buın tärbiyalise mäktäplärne, alarnıñ däwamı bulgan iugarı uqu yortların kemnär açar da, andagı milli belem birüne kemnär oeştırır soñ? Monı Räsäy öçenä biklänep Tatarstan qısalarında millät elitası başqara almayaçaq – Auropa parlamentları assambleyasendä Bötendönya Tatar Kongressınıñ daimi väkillege eşlärgä tieş. Kongressnıñ başqarma komitetı tatar mänfagatlären böten-dönya külämendä açıqtan-açıq yaqlau pozitsiyasenä basarga tieş. Şuşı aşıgıç çaralar üz waqıtında kürelmäsä – bötenläy soñ buluı bar.

Milli intelligentsiyaseneñ räsmi xaqimiyat örele-waqlı çinovniklar belän xezmättäşlek mäsäläse iñ aqtual häm şul uq waqıtta iñ qatlaulı närsäder, mögaen.

Berençedän – milli intelligent räsmi struqturalar sostawında üz-üze bulıp qala almıy – anı sistema tiz arada üz qalıbına salıp üzgärtä, yaisä üz arasınnan qısıpp çıgara.

İkençedän – millätçelärneñ çittän torıp milli reformalar taläp itüe kim digändä unnan tugız oçraqta uñışsızlıqqa oçırıy, yaqi monıñ näticäse nulgä dä tiñ bulırga mömkin.

Milli bäysezlek ideyase intellektual üseşkä ireşkän şäxeslärgä genä xas sıyfat ikäne xaqındagäzitäbez yazıp çıqqan ide şul.

Älbättä xaq İslam keşeneñ intellektual üseşen täemin itä ala. Ämma traditsion digän bulıp tulaem xaq İslam qanunnarınnan aerıp alıngan nindider özeklärdänfaydalanu iulına basqan din bu wazıyfanı tulısınça ütämäskä dä mömkin. Räsäyneñ maxsus keşeläre bu problemanı üzlärençä xäl itü östendä gasırlar däwamında eşläp kilälär. İslam çınbarlıqta ber genä – ul traditsioon yaisä nindider bütän törle bulalmıy. Xaq dinnär dä berniçä tügel barı tik İslam gına. Bu xaqta üz waqıtında prawoslawie aqademiyasen tämamlagan, ä soñgı ellarda xaq İslam tarafdarı bulıp kitkän fälsäfä fäne doqtorı Vyaçeslaw Ali Plosin xäzrätläre eçtälege belän bik añlaeşlı kitaplar bastırıp tarattı. Ämma, qızganıçqa qarşı, üzen möemin-möselman dip sanauçı bik küp millättäşlärebez dinnär tarixın da, İslamnıñ asılın da belmi häm älegä öyränmi dä. İslamnı nıqlap öyränü, Allahı Tägalä kuşqannarnı ütäp, tıygannarınnan toelıp yaşäü keşene açıq fikerle, bäysezlekkä omtıluçan itep formalaştırırga mömkin.

İugarıda iskä alıngan Vyaçeslaw Ali Polosin Räsäy xalqı bäxetle bulsın öçen ber Allahıga gınaa buysınıp yaşäve, yagni İslam dinendä buluı kiräk dip sanıy. Bu turıda bez äle monnan ber-niçä el elegräk uylap ta qaramıy idek. Ämma “Vizantiya qarangılıgı” tarafdarları mondıy fikergä, gärçä argumentları dälilsez bulsa da, kisken qarşı çıgalar.

Minem uylawımça, milli xäräkät iugarıda äytelgännärneñ barısın da isäpkä alıp aqtivlıgın kimetmiçä Bötendönya tatar kongressı aşa xalıq-ara oeşmalar yardämendä eş itärgä tieş. Räsäy säyasätçeläreneñ Baltıyk bue illärenä andagı urıs iläte mänfägatlären yaqlap belderelgän dägwaların işärgä yasap üz cirendä cäberlängän xalqıbıznı yaqlarga öyränergä kiräk bezgä.

Nindi genä säbäp bulmasın, milli xäräkätneñ törle tarmaqları eşçänlege tuqta-masqa tieş. Ämma milli bitlek kiep milek tuplau öçen yörgännärne, xaq millätçelärdän aera belü dä bik kiräk.