KITAY – ÜTÄ NEÇKÄ MÄSÄLÄ...

Uzgan atnada Tatarstannıñ Könyaq-könçıgış rayonnarı imamnarı Älmättä kiñäşmägä cıeldı. Anda Tatarstan möftie Gosman İsxaqıy da qatnaştı.

Gosman İsxaqıynıñ süzlärennän añlaşılgança, xäzrätneñ soñgı xıyallarınıñ berse – Kıtayga säfär bulgan. Ul küptän tügel Tatarstan zıyalıları delegatsiyase belän bergä Kıtaynıñ Sintszyan-Uygur awtonom oqrugınıñ (Könçıgış Törkestan) Orımçı şähärenä barıp qaytqan. Anıñ söeneçe şul: xäzer Qazannan Sintszyanga daimi samolet oçaçaq. Dimäk, andagı möselmannar belän dä baglanışlarıbız buluın küzdä totıla.

Bügenge köndä 1 mlrd. 200 mln.lı qıtay xalqı, üz territoriyasenä sıyalmıyça, Räsäygä kerergä aşqına. Kıtay xäzer Räsäyneñ iñ kurqınıç, üzenä tiñdäşlektän uzıp baruçı kürşese. Tik monı Tatarstan citäkçeläre genä, şul isäptän, G.İsxaqıy da añlap citkermi şikelle.

1997 el azagında uq Qazaxstandagı qazax häm uygur duslarım Kıtay kommunist rejimınıñ Könçıgış Törkestan törkilärenä qarata genotsid säyasäte başlawı turında xäbär itkännär ide. Menä, iske bulsa da, qayber misalları.

1997-98 ellarda Kıtay xökümäte meñnän artıq uygurnı ülem belän cäzalagan. Şul uq däverdä 77 meñ uygur Kıtay säyasi rejimı tarafınnan törmägä yaptırılgan.

1997 elnıñ fevralendä Külcä häm başqa şähärlärdä qıtay politsiyase 10 uygurnı xalıq küz aldında atıp üterä. Moña qarşı kütärelgän mitinglar kuıp taratıla. Şul waqıtta, Kıtay politsiyase keşeläre mäçetkä bärep kerep, qırıqlap uygur xatının üterep çıgalar.

Şul uq elnıñ 30 deqabrendä Orımçıda 18-21 yaşlärdäge 13 uygur egeten ülem belän cäzalıylar. Häm älege däülätküläm cinayatlär Könçıgış Törkestan xalqınıñ üz xoquqların yaqlap köräşkäne öçen qılına. Minem uylawımça, bu mäglümat çınbarlıqnıñ ber öleşe genä.

Bezgä bilgele bulgança, 1996 elda Şanxayda Qazaxstan, Kıtay, Räsäy, Kırgızstan häm Tacikstan däülät citäkçeläre, däülät çiklären kiçep çıqqan öçen, uygurlarnı Kıtay qarmagına (xökemenä) tapşırırga tieşle digän kileşügä kul kuyalar. Bu kileşüdän soñ uygurlarnıñ xäle tagın da awıraya.

Räsäy uygurlarnı qıruga qarışmasa da, üz cirlärenä qıtaylarnı kertügä qarşı, älbättä. Ä Tatarstan citäkçelege kiresen eşli. Ul üzeneñ bulır-bulmas möstäqıyllegennän faydalanıp, Kıtay belän Räsäy arasında “Tatarstan koridorı” buldırdı. Älbättä, bu koridor arqılı tatarlar häm uygurlar gına tügel, iñ berençe çiratta qıtaylar yöriyaçäk. Bu yörülärneñ isä tatar xalqınıñ yaşäeşenä qayçan da bulsa tiskäre täesir itüe ixtimal. Şunısı ayanıç, ul xälgä iulıqsaq, bezne yaqlau öçen üz däülätebez bulmas.

Bezgä qardäşlärebez belän aralaşu öçen tarixi doşman däülätlär belän elemtä urnaştırırga tügel, gomumän, başqa iullar ezlärgä kiräkter, bälki? Mäsälän, başqa däülätlär arqılı...