ÜLEM ELMÄGENÑ ÖZÄRGÄ VAKIT!

6-7 deqabrdä Qazan däülät universitetınıñ “UNİKS” zalında “Ruxi-ekologik tsivilizatsiyagä baru iulında atom-töş energiyasenä qarşı xäräkät” dip isemlängän IV Bötenrossiya çirattan tış konferentsiyase bulıp uzdı.

Bu konferentsiyane cıyarga närsä säbäp buldı soñ? Tatarstannıñ atom-töş energiyasenä qarşı köräş cämgıyate räise A.F.Garapov bu sorauga cawapnı menä niçek birde:

– Yaña gasır başında, aeruça soñgı ike elda, dönya külämendä häm Rossiyadä atom-töş säyasäte ölkäsendä xäl bik qatlaulandı. Bu problema bigräk tä atom-töş koralın citeşterü, atom-töş energetiqası, radioaqtiv qaldıqlarnı çit ildän kertü-çıgaru, faydalanılgan atom-töş yagulıqnı saqlauda sizelä, - dide ul. – Rossiya Minatomı, kullanuda bulgan atom-töş yagulıgın üzäk Evropa arqılı Rossiya territoriyasenä kertkändä qarşılıqqa oçragaç, anı Arxangelsk arqılı Uralga häm Sebergä timer iul belän kertergä omtıla. Bolgariya, Vengriya kebek yarlı illär andıy yagulıqnı üzlärendä qaldırırga rizalaşalar, tik, tora-bara andıy qaldıqnı Ameriqa Kuşma Ştatlarınnan kertä başlamaslarmı soñ? Anısına da bernindi garantiya iuq.

Xäbärdarlıqqa qaraganda, Rossiyaneñ 80 protsentqa yaqın xalqı atom-töş yagulıgı qaldıgın ilgä kertügä qarşı, ämma bu ölkädä eşläüçe häm Rossiyadä eş alıp baruçı xalıqara korporatsiyalär Rossiyane atom-töş çüplegenä äyländerergä telilär: Däülät Duması aşa atom-töş “çüben” ildä qaldıru turında zaqon çıgartıp, tormışqa üzgärtmä kertmäkçe bulalar.

2001 elda Minatom İnternet aşa AESta tagın 35 atom blogı tözeläçäge turında xäbär itte. Bu xäbärdän soñ, küp ölkä häm respubliqalar däşmi qaldılar. Ämma Qareliya respubliqasınıñ däülät räise Sergey Qatanandov bu niyatne “imperiyaçel gadät” dip atadı. Ä Minatom, ber närsägä qaramıyça, Başkortstanda AES tözüne yañartıp cibärde. Xäzer isä Tatarstanda tuqtatılgan AESnı tözü turında süz alıp barıla.

Şunısı da bilgele – atom-töş yagulıgına eşli torgan elektrostantsiyalär – bik kurqınıç häm zıyanlılar. Alar eş däverendä tabigatkä, tirä-iungä küp zıyan salalar, meñlägän tonna radioaqtiv qaldıq çıgaralar. Ä ul radioaqtiv “çüp” yözlägän häm meñlägän ellar tarqalmıy saqlana.

AESta awariya dä kotılgısız, çönki här texniqa, här mexanizm watılgan kebek, atom-töş reaqtorı belän eşläüçe elektrostantsiyaneñ yaqi caylanmanıñ saftan çıqmawına bernindi dä garantiya iuq. 1957 elda Kıştım awariyase buldı, 1979 elda Ameriqanıñ Tri Mail Aylend AESı, 1986 elda Çernobıl AESı küpme bäla-qaza kiterde. 2002 elnıñ sentyabrendä xätta küpkä ışanıçlı sanalgan Yaponiyaneñ ber AESında da radioaqtiv matdälär taratqan ike awariya buldı. Tikşerenülärdän soñ anda mondıy awariyalärneñ küp tapqırlar qabatlanganı belende. 1985 elnıñ 27 iiunendä Rossiyaneñ Balaqov AESındagı awariyadä 14 keşe ülde. Ä 1990 elda tözeleş waqıtında proekttan çitläştep suzılgan torba çeltärennän zararlı par çıqtı. Axır çiktä, bu AESnıñ tözeleş normasınnan küp taypılışlar belän tözelgänlege açıqlandı.

Bügenge köndä yañadan tözelä başlagan Başkortstan häm Tatarstan AESların närsä kötä soñ? Eşlekle oçraşularda härwaqıt atom stantsiyaläreneñ faydası turında äytelä. Radioaqtiv qaldıqlarnı kümü-saqlau, eşkärtü, saqlau urınnarına xezmät kürsätü turında gına däşmilär. Atom-töş reaqtorına yagulıq öçen ruda çıgaru, eşkärtü, stantsiyalärne totu, radioqaldıqlarnı kümü h.b. tör eşlär çıgımnarın da sanasañ, AESlarnıñ kümer, mazut, tabigıy gaz, su, koyaş, cil kebek elektr stantsiyalärennän küpkä qıymmät, faydasız häm rentabelsez buluı açıqlana. Änä şul säbäptän dä, dönyanıñ alga kitkän illärendä, mäs. Germaniyadä, Şvetsiyadä AES tözüdän baş tartalar, eşlägännären yabalar, maqsatçan ekologik ezlänülärgä tayanıp eş itälär.

Konferentsiyadä qatnaşuçılarnıñ söylävençä, berençedän, Başkortstanda häm Tatarstanda, neft çıgara torgan töbäklär bulganlıqtan, gruntnıñ totrıqlıq balansı bik tübän. İkençedän. Başkortstan AESı Yar Çallıdan nibarı 110 kilometr çittä tözelä. Qama Alanınıñ da bu şähärdän şul uq arada urnaşqanın iskä alsañ İdel-Qama basseynında xalıq gel atom kurqınıçı astında gomer itärgä tieş bula. Yaqi, tirä-iundä yaşäüçelär AESlar tözelep berniçä el uzgaç radiatsiyalängän azıq-tölek aşap, annarı yarım aqıllı häm yarım garip “mutantlar” tudıra başlayaçaqlar.

Ä xäzerge çorda tugan küp kenä balalarnıñ sälamätlek normasınnan taypılıp dönyaga kilüenä säbäpne hawa atmosferasınıñ artıq bozıluınnan ezlärgä kiräk. Monı konferentsiyadä Bötenrossiya tabigatne saqlau oeşmasınıñ Balaqovo şähär idaräse citäkçese A.M.Vinogradowa da üz çıgışında nigezle dälilläde. Tabiblar tikşergän 100 balanıñ nibarı 18e sälamät dip tabıla ikän. Balaqovo AESınnan eraq tügel cirdä ike radioaqtiv tap barlıqqa kilüe açıqlangan h.b.lar.

Bu AESnıñ eşçänlege, andagı citeşsezleklär häm texnik protsesslar bozılu turında şähärneñ “Ekologik initsiatiwalar üzäge” “Balaqovı AESı 15 el xätär astında” digän kitap ta çıgargan. AES administratsiyase xäbärençä, kurqınıç dip sanalmagan, oçraqlı kilep çıqqan ÇPlar sanı 1993 elda 59, 1994 elda – 37, 1995 elda – 12 bulgan. “Gosatomnadzor” xäbärençä, bu AESta 1991 elda 50(!) tapqır reaqtornı plannan tış tuqtatqannar. (Tuqtatu oçraqları küp bulgan saen resurslar tiz tuza, reaqtornıñ eşläü srogı qısqara, kontrol qaqşıy).

Radiatsiya balalar sälamätlegenä aeruça zıyanlı. Anıñ az gına täesire dä aqıl säläte kimügä, yagni ciñel aqıllılıqqa kiterä. Az gına dozada nurlanış aludan raq awırularınıñ küp märtäbä köçäiue, organizmnı tiz qartaya başlawı küzätelä.

Bügenge köndä Germaniya, AKŞ häm Böekbritaniyadä AESta eşläp, kurqınıç bulmagan dozada nurlanış algan xezmätkärlärneñ qan küzänäklärendä genetik taypılışlar buluı açıqlandı.

Rossiya Aqademiyaseneñ tabigat fännäre professorı, ekonomik fännär doqtorı, RAEN aqademigı, Rossiya yazuçılar soiuzı ägzası M.Ya.Lemeşev üz çıgışın soñgı waqıtta radiatsiyaneñ keşe organizmına keçe dozada da kurqınıç belän yanawına yaña dälillär kiterüdän başladı. Keşe az nurlanış alsa, anıñ organizmı monı sizmäskä mömkin, ä bu oçraqta ul üzen-üze saqlauga köç taba almıy ikän.

Publitsist Mixail Yaqovleviçnıñ çıgışında Rossiya Minatomına qarşı qatgıy protest süzläre küp yañgıradı. Ul ilneñ atom-töş energiyase eşleklelären “çit il häm Rossiya mafiyase” dip tä atadı. “Alar kiläçäkne, tuaçaq yaş buınnı iuq itärgä iul açuçılar”, – dide. “Üzlärenä eş bulsın öçen, küp ellar elek çit illär kire qaqqan atom energiyasen köçläp taguçılar”, – dip tä bäyaläde.

Keşelek dönyası berlgälektä kisken çara kürmäsä, kiläçäkne atomçılar yandıraçaq.

Başkortstan respubliqası ekologlar soiuzınıñ xäbärlär bülege mödire, “Ekologiya häm bez” radioprogrammasın alıp baruçı, BRnıñ atqazangan mädäniyat xezmätkäre B.N.Pawlov ta bu uñaydan nıq borçıluın belderde. Respubliqanıñ ekologlar soiuzı üsmerlär häm yaşlär öçen “Podrost” dip atalgan aylıq gazeta çıgara başlagan, 3000 danälek bu gazetada yaşüsmerlärneñ yazmaları, uy-fikerläre, ekologik çaralarda qatnaşuları, tugan yaq tirälegen küzätep torırga omtıluları da yaqtırtıla.

Konferentsiya eşendä Novosibirsk, Kostroma, Ufa, Nefteqamsk, Qama Alanı, Alabuga häm başqa şähärlärdän kilgän başqa delegatlar da atom-töş energiyasen Rossiya Federatsiyasendä citeşterügä kisken qarşı çıqtılar. Häm Däülät Dumasına, Rossiya Prezidentına maxsus möräcägat iulladılar.

Konferentsiya eşen xuplap Qazaxstan respubliqasınnan telegramma alındı.