ARMİYAGÄ BARMAS ÖÇEN

Tarixtan yaxşı beläbez: Mäskäü nindi iullar belän bulsa da başqa millät xalıqların kollıqta totu yagın qarıy. Petr 1 neñ, 1725 elda yazılgan cinayatçel wasıyatnamäsendä dä urıs däüläteneñ daimi räveştä sugışlar oeştırıp qına qalmıyça, üzlärenä yaraqlaştırıp törle uydırmalar tudıralar, üzlären färeştä itep kürsätü öçen böten mömkinleklären faydalanalar. Xristian dine ähelläre dä uzläreneñ sugış çuqmarlarına xäer-fatixa birä. Çuqındırıp, täre birep cibärülären televidenie aşa kürsätep toralar. Alar arasında bezneñ millättäşlärebez-möselmannar da bar bit.

1917 elgı fetnädän soñ urta Aziyaga sovet vlastena, bolşeviklar xaqimiyatenä qarşı kütärelgän, üz däülätläre öçen köräşkän watanpärvärlärne imperiya şovinistları "basmaçı"lar dip atadı. Çınbarlıqta isä, Kızıl armiya üze basıp aluçı, yagni basmaçı ide.

Azatlıqların yaqlap köräşkän awganlılar da SSSR da "duşmanı", "duxi" dip ataldı. Üz ilen saqlagan xalıqnı niçek inde "doşman" diyargä mömkin?! İçkeriyagä qarşı sugış başlap, Rusiya citäkçeläre Dudaev "banditların" iuq itäbez dip qıçqırındılar. Yanäse, alarnı iuq itärgä, küp digändä, ike kön citä! İke kön digännäre tugız eldan artıqqa suzıldı, çönki çeçen xalqı üz däüläte, üz cire, üz azatlıgı öçen köräşä.

Min härwaqıt "Azatlıq" radio tapşırulırın tıñlıym. Alar bik döres mäglümät birä dip uylıym. Rusiya gaskärläreneñ växişleklären işetep yöräk ärni. Kön saen Rusiya gaskärlärennän 4-5 keşe hälaq bulıp tora, ä Mäskäü teleradiotapşırularında hälaq buluçılar turında tulı mäglümät iuq. Rusiya ber waqıttada sugışsız tora almıy. Ul sugışlarda hälaq bulgan egetlärneñ tabutların Tatarstanga eş qaytarıp toralar. Şul tabutlarnı kurgäç, xalıq niçek tınıç bulsın? Soñgı waqıtlarda gazetlarda, radio häm televidenie tapşırularında yaşlärne armiya xezmätkä çaqıru çorında (yazgı häm közge) küñelsez waqıygalar turında söylilär, küp yazalar. Xäzer Tatarstan közge, yazgı çaqırularda 8000 egetebez armiyagä alına ikän. Ata-analar, üzläreneñ balaların armiyagä alu yaşe citkäç, qaygıga töşälär. Törle töbäktäge (Tacikstan, İçkeriya h.b.) "qaynar noqta"larda ber gaepsez bezneñ millättäşlärebez dä hälaq bula. Xäzer anda cibärer öçen kontraqt, - buença da ala başladılar. Ämma afät alarnı da ayamıy. İçkeriyagä kontraqt buença aqça eşlärgä baruçılarnıñ qayberläre yaqtı dönya belän xuşlaşuı, küpläre gariplänep qayttı-monıñ, açıq misalı. İsän qalgannarı qaytqaç, waqıtında aqça ala almıy tinterep yöri. Sugıştan qaytuçılarnıñ psixik awırular belän cäfalanuları da mäglüm. Küräseñ, alarga çeçen xalqınıñ ränceşläre, qargışları töşäder. Tanışıma yaşlärne armiyagä alu turında yazaçagımnı äytkäç: "Sägdulla abıy, yazıgız äle minem tuganım turında, - dip äytte häm, - tuganım Qazanda 1,5 el xezmät itkäç, Çeçnyaga cibärdelär. Annan bik üzgärep qayttı: isertkeç eçemleklär belän bik duslaştı, ber genä süz dä äytergä yaramadı, nervları bik nıq qaqşagan.

Çeçnyada xezmät itkändäge xällärne soraşqaç, ber süz dä äytmäde. Min keşe qanın kürmiçä tora almıym, dip, kontraqt buença yañadan çeçnyaga kitte. Küp medallar belän büläklände. Qaytqaç, isertkeç eçemleklärne xup kurde. Şulay bulsa da öylände. Miña bernindi din kiräkmi disä dä, tänendäge ber küzänägendä möselmanlıq xise qalgan, axrısı, öylängäç, islam dine yolalarına turı kiterep niqax uqıttı. Xäzer az gına bulsa da yaxşı yaqqa üzgärä başladı", - dip süzen tämamladı tanışım. Şulay itep, ber buın ir-egetlär gamäldän, keşelektän çıga, şuña da xäzer yaşlär niçek tä armiyagä barmıy qalu iulın ezlilär. Xätta xärbi komisariyatqa kilmiçä, qaçıp yörilär. Ägär armiya çınugı mäktäbe bulsa, kem qaçıp yörer ide ikän. Sugışlarnı tizräk tuqtatmıyça, aña mönäsäbäte üzgärmäyaçäk.