Татарстан Республикасы
Президенты М.Шђймиевка

Ачык хат

Хљрмђтле Минтимер Шђрип улы!

Казанда милли њзенчђлеклђребез сњнеп барган тљзелешлђр кић колач алу борчу тудыра. Милли традициялеребезнећ шђџђр бизђнњдђн читтђ кала баруы уйландыра. Яћача яши башлаган Татарстанныћ њз йљзе, тарихи њткђнебез белђн чорналып яћармавы моћсуландыра.

Сњземне дљньядагы атаклы шђџђрлђр рђтендђ исђплђнгђн Казаныбыз, аны тагын да књркђмлерђк итњ турында бара. Шул нђњбђттђн чыгып караганда, безнећ Казаныбыз да милли архитектура тљзелеше. Тарихи џђйкђллђр, урам исемнђре белђн аерылып торырга тиеш.

Менђ мећъеллык ућаеннан Бауман урамы тљзеклђндерелде. Ђмма анда татар милли традициясе чагылышы књренми. Ђ ни љчен дигђн сорау туа?

Соћгы елларда республикабыз газета-журналлары битлђрендђ Казанныћ Иске Татар бистђсенђ миллилек кертњ турында байтак кына мђкалђлђр басылды. Бу ућайдан проектлары эшлђнње дђ мђгълњм. Ђмма тора-бара алар читкђ этђрелде. Хђзер менђ бу мђсьђлђне хђл итњне Испаниянећ Барселона шђџђренећ баш архитекторы Хосе Асебильога тапшырырга ќыеналар. Бу бик кызганыч. Татарстанда моћарчы милли мђсьђлђгђ кагылышлы проектларны Мђскђњ архитекторларыннан, башка миллђт кешелђреннђн эшлђтњ ќитмђгђнмени?

Мђсђлђн, безгђ таныш булган Муса Ќђлил џђйкђлен генђ алыйк. В.Цигаль, Л.Голубовский Мусаны мескен итеп, яланаяк кыяфђттђ, богаулап, чђнечкеле тимерчыбыкка урап сынландырдылар. Ђ бит Германиядђ Муса бервакытта да яланаяк булмаган, кулларына да богау салмаганнар. Инде чђнечкеле тимерчыбык турында ђйтђсе дђ юк. Бу џђйкђлнећ эчтђлеге “син, мескен татар, џаман да коллыкта яшисећме?” дигђнне аћлата. Ђ чынлыкта татар ул мескен тњгел, ђ горур миллђт!

Казан шђџђрендђ яћа милли китапханђ тљзелђчђк. Урыны да билгеле – Мулланур Вахитов џђйкђле урынында булачак. Мулланур Вахитов џђйкђле янында Эрмитаж дип аталган бакча бар. Тарихи сђхифђлђрдђн билгеле булганча, Казан вђхшилђрчђ басып алынгач, бакчага керњ капкасына “Бакчага татарларны џђм этлђрне кертњ тыела” дигђн белдерњ куелган. Шиџабетдин Мђрќани китабында “Берникадђр вакыт татарларга шђџђргђ керергђ катгый тыелды” дип язылган. (“Мљстђфазел-Ђкбђр фи Ђхвали Казан џђм Болгар”, 400 нче бит). Ђлеге вакыйганы искђ тљшергђн, ахрысы, Казан хакимият башлыгы И.Метшин. Татар миллђте вђкиле Мулланур Вахитов џђйкђлен бу бакча яныннан алып, шђџђр читенђрђк књчерегђ ниятли. Шуны да искђ тљшереп њтик: шђџђр њзђгендђ генђ башка халык вђкиллђренђ куелган џђйкђллђр џђм бюстлар: Ленинга ике џђйкђл, Пушкинга, Шаляпинга, Гумилевка, Бутлеровка, Нужинга, Завойскийга, Кировка, Горькийга, Фукска, Маркска, Ершовка, Державинга…

Шулай ук шђџђр њзђгендђге урамнар: Бауман, Пушкин, Лобачевский, Дзержинский, Межлаук, Бутлеров, Жуковский, Гоголь, Толстой, Волков, Гельман, Островский, Маяковский, Качалов, Шуртыгин, Санагин, Некрасов, Ульянов…

Тагын берничђ елдан И.Метшин чит ил архитекторлары кићђше белђн, Габдулла Тукай џђйкђлен дђ шђџђр њзђгеннђн читкђрђк књчерње бик мљмкин.

Казан шђџђренећ элекке хакимият башлыгы Камил Исхаковныћ эшлђгђн гамђллђрен искђ тљшерњ дђ урынлы булыр: Камил Исхаков, Мђскђњгђ ярашырга бик тырышып, Казанга Ватиканнан тђре алып кайтты. Шул тђрене сакларга монастырь тљзелгђн џђм Казанда православие дини њзђге оештыралачак, бљтен дљнья православие динендђгелђр Хаќ (паломничество) кылырга килђчђк. Беткђнмени Россиядђ урыс шђџђрлђре?

Без бит урыс сыман калын тиреле тњгел, авыр сњзне, миллђтебезгђ файдалы булмаган эшлђрне, гамђллђрне књтђрђ алмыйбыз. Халыкка њрнђк булырлык татар зыялылары књп тњгел, булганнарныћ да кайберлђр урыс тарафыннан тђрбиялђнгђн.

Казан шђџђренећ, шул исђптђн Иске Татар бистђсенећ дђ чын милли йљзен књћеллђребез телђгђнчђ њзгђртњ эшенђ њзебезнећ Татарстан архитекторлары алынса, шђџђрнећ милли йљзен торгызу буенча ућай нђтиќђлђр књзђтелер иде. Чљнки Казанда архитектор џђм тљзелеш университеты бар. Монда белгечлђр байтак ђзерлђнде. Иске Татар бистђсендђ туган, яшђгђн атаклы миллђттђшлђребез, аларныћ йортлары џђм башка ђџђмиятле белешмђлђр турында филология фђннђре докторы Марсель Ђхмђтќанов язмалары џђм фикерлђрен кулланып, эшчђнлек ќђелдерергђ генђ кирђк.

Ђ чит ил кешесе Иске Татар бистђсенећ милли йљзен торгыза алырмы икђн? Ђллђ тарихи урыннарны Испан њзенчђлеклђре белђн баетып китђрме?