Авылда да татар мђктђплђре бетеп бара

Татар конгрессыныћ быел яз кљне Чаллыда узган књчмђ утырышында шђџђр башкарма комитеты ќитђкчесе урынбасары Рђмил Хђлимов: "Чаллыда татар балаларыныћ 31 проценты, ягъни 3257 бала 14 татар мђктђбендђ укый, њз теллђрендђ белем ала" -дип белдергђн иде. Конгресс делегатлары шућа ышанып утырдылар. Югыйсђ, бу мђктђплђрнећ барысында да беренче класстан ук бљтен фђннђре урысча укытуларын алар белергђ тиеш иде бит.

Ђле берничђ ел элек кенђ: "Совет чорында Чаллы шђџђрендђ бер генђ татар мђктђбе бар иде", - дип, шул вакыттагы шђџђр мђгариф бњлеге ќитђкчесе Х.Рђхмђтуллинны кем генђ тђнкыйтьлђми иде. Ђ бит, югыйсђ, Рђхмђтуллин чорында шул бердђнбер татар мђктђбендђ генђ булса да, балаларны саф татарча укыталар, тђрбия эшлђрен дђ татар телендђ генђ алып баралар иде. Хђзер исђ, балаћны татар телендђ укытырга бирђм дисђћ - андый мђктђп Чаллыда гомумђн юк!

Татар конгрессыныћ ун елга бер уздырылган књчмђ утырышы да моћа бернинди њзгђреш кертмђде. Килгђн делегатлар, кунак булып, "бђлеш ашап" кына, кайттылар да киттелђр, мђсьђлђгђ эшлекле кагылып маташмадылар...

...Књптђн тњгел "Азатлык" яшьлђр хђрђкђтенђ йљргђн бер танышымны очраткан идем, ул ђйтђ: "Балаларымны татарча укытырга бирергђ дип бљтен Чаллыны йљреп чыктым, андый урын тапмадым", - ди. Шул ук вакытта, менђ минем кулда Татарстан Мђгариф министрлыгыннан шул темага язылган бер хатыма карата рђсми ќавап бар, анда: "Бер генђ татар мђктђбе директорыныћ да њз баласын татарча укытырга телђгђн ата-ананы кире борганы юк. Киресенчђ, татарча укырга телђгђн џђрбер баланы бик телђп кабул итђлђр..." - дигђн юллар бар... Татарча укыта торган мђктђп булмагач, кайда шулай "бик телђп" кабул итђлђр икђн соћ алар?

Татарстанныћ башкаласы булган Казан шђџђренђ килсђк, анда 42 татар мђктђбе бар дип санала... ђмма лђкин, шуларныћ берсендђ - 2нче гимназиядђ генђ укыту процессы татарча алып барыла. Калган 41 "татар мђктђбендђ" исђ бљтен фђннђрне урысча укыталар, "татар теле" белђн "ђдђбият" кенђ татарча. Укыту урыс телендђ баргач, бу мђктђплђрне ни ягы белђн татар мђктђбе дип атарга мљмкин соћ?

Районнарда да шундый ук хђл. Уналты район њзђгендђ татар мђктђплђре бљтенлђй ачылмады. Берничђ ел элек кенђ ђле њзлђрендђ татар мђктђплђре булган кайбер район њзђклђрен карап њтик, мђсђлђн: Актанышта 3 мђктђп бар, шуларныћ хђзер берсе дђ татар мђктђбе тњгел - ђ бит бу президент Шаймиевныћ туган районы! Премьер-министр Рљстђм Мићнехановныћ туган ягы Сабада бер гимназия, бер гади мђктђп бар - икесе дђ урыс мђктђбе! Р.Мићнеханов њзе укыган мђктђптђ (Лесхоз поселогында) элек урыс џђм татар класслары булган, ђ хђзер инде урыс класслары гына калган. Гомумђн, Татарстандагы татар авылларыныћ да барсында диярлек балаларны беренче класстан ук урысча гына укытуга књчереп бетерделђр. Мђгариф министрлыгы мондый хђлне: "Шђџђр мђктђплђренђ балалар татарча белми килђ, шућа књрђ укытуны урысчадан башларга мђќбњр булабыз", - дип аћлата килђ иде... Лђкин татар авылларында андый сђбђп юк бит! ЕГЭ дип "боргаларга" тырыша аннары тагын кайберђњлђр - ђмма Татарстанда ул имтиханны татарча бирњ мљмкинлеге бар бит... Авылларда ата-аналар телђгенђ дђ берничек тђ сылтанып булмый, чљнки авылда бер генђ мђктђп, сайланыр урын юк...

90нчы еллар башында, без књпме авырлыклар белђн пикетлар, митинглар оештырып, ата-аналардан имзалар ќыеп, тљрле каршылыкларны ќићђ-ќићђ шђџђрлђрдђ татар мђктђплђре ачуга ирешкђн идек. Бњгенге кљндђ исђ, тавыш-тынсыз гына, шђџђрдђ генђ тњгел, авылларда да андый мђктђплђрне бетереп баралар.

Тагы Совет чорын гына искђ алып њтик ђле. Татар телен авыл мђктђплђре генђ саклап калды бит ул чакта... Моны аћлау љчен књрше республика халыклары: удмуртларга, мариларга књз салу да ќитђ. Аларда авыл мђктђплђрендђ милли телне бљтенлђй диярлек бетергђннђр иде, нђтиќђдђ, хђзер килеп карасак - ул халыклар авылларда да урысча гына сљйлђшђлђр...

Шулай итеп, бњгенге кљндђ Татарстанда њсеп килњче яћа буынны максатчан рђвештђ урыслаштыру сђясђте алып барыла... Лђкин моћа игътибар итњче дђ, моны чын-чынлап телгђ алучы да юк: бу турыда Татарстан рђсми матбугатында бер фактик материал да китерелми; телевидениедђ кайбер вакыт "Телне ничек саклап калырга?" дигђн темага янђсе "дискуссиялђр" њткђрелђ, лђкин аларда да бу теманы шома гына урап њтђлђр. Саф татар авылларында да укытуныћ урысча алып барылуы турында беркайда язылмый, телгђ алынган очракта да, дљрес мђгълњмат бирелми.

Ђле XIX гасырда ук, ул чактагы мђгариф министрлыгыныћ карары буенча, татарларга яћа мђктђп ачу бары тик урыс телен укытуны керткђндђ генђ рљхсђт ителгђн. Бњген исђ Мђскђњдђн дђ карар кирђкми: Татарстанныћ бљтен мђгариф системасы, мђктђп укытучыларыннан, завучларыннан, директорларыннан алып министрга хђтле - урысча укытуны њзлђре кертђ. Беркайда бернинди каршылык та юк... Балалар бакчасында ук татар группаларында урыс теле дђреслђре керђ, балалар урыс телендђ сљйлђшњгђ бакчадан ук књчђ башлыйлар, џђм, миллђт каршында ќинаятькђ тић бу эшлђр мђктђпкђчђ тђрбия идарђсе кушуы белђн башкарыла! Ђ бит югыйсђ, анда утыручыларныћ књпчелеге татарлар! Шулай итеп, "татар телен саклап калу" турындагы књпсанлы сљйлђнњлђр - барысы да буш сњз, ђнђ шул "татар теле" љлкђсендђ рђсми вазифа, исем-дђрђќђ тоткан љчен генђ, формаль яктан гына ђйтелђ торган сњзлђр... Туган телебез љчен чынбарлыкта кљрђшњчелђр исђ максатчан рђвештђ читтђ калдырыла, аларга ни дђ булса эшлђргђ дђ, ни дђ булса ђйтергђ дђ ирек бирмилђр...