ХЫЯНЂТ
(булмас димђ, дљнья бу!)

«Чаллыда кайбер муллалар чиркђњ салдырырга тырышып йљрилђр икђн!» – дигђн хђбђр шђџђр халкы арасында яшен тизлеге белђн таралып љлгерде. Тљрледђн-тљрле имеш-мимешлђр сљйлђнђ башлады. Кайсына ышанырга белмђгђн татар-мљселман кардђшлђр ятьмђгђ элђккђн балык кебек бљтенлђй чуалып беттелђр, аптырап калдылар. Чыннан да, аптырамаслык тњгел бит. Чаллы шђџђренећ Ќићњ паркында Православие руханиларыныћ зур чиркђњ комплексы тљзергђ ќыенуы 1997 елдан бирле шђџђр халкында ризасызлык уятып, тљрле ыгы-зыгыларга сђбђп булып килде. Анысы аћлашыла да инде: бњгенге чиркђњ башлыклары, узган гасырлардагы миссионерлар тљсле, православиене татар књћеленђ сећдерњ љчен бернђрсђ алдында да тукталып калмыйлар. Бљек Ватан сугышында џђлак булганнар хљрмђтенђ булдырылган Ќићњ паркына да кул сузудан чирканмыйлар. Уйлап карасаћ, ватанны саклап корбан булучылар арасында барлык миллђт вђкиллђре дђ, тљрле диндђге кешелђр дђ, дин тотмаучылар да бар бит. Шуны истђ тотып, Ќићњ паркында чиркђњ дђ, мђчет тђ, синагога да, яки телђсђ нинди башка диннећ гыйбадђт йорты да кирђк тњгел дигђн фикерне яклап, татар ќђмђгатьчелеге, ветераннар, коммунистлар, ђйлђнђ-тирђдђ яшђњче шђџђрдђшлђребез кулларыннан килгђнчђ, законлы юл белђн ђлеге тљзелешкђ каршы тордылар. Књпме хатлар язылды, књпме митинглар уздырылды, шђџђр џђм республика ќитђкчелђренђ мљрђќђгатьлђр ќибђрелде. Љлкђн яшьтђге апа-абыйлар хђтта ачлык игълан итеп, Ќићњ паркын саклап калу буенча имза ќыю акциясен дђ башлап ќибђрделђр. Икенче яктан Чаллыдагы чиркђњлђр башлыгы поп Олег Богданов Мђскђњ газеталары аша тљрледђн-тљрле ялган таратуын тагын да ныграк дђвам итте. Татарстанга, Чаллыга газета џђм телевидение аша берсеннђн-берсе пычраграк яла ягуны њз књзлђребез белђн књреп тордык. Ђйе, О.Богданов Чаллы њзђгендђ чиркђњ комплексы тљзелђчђген, џђм њзенећ ђлеге планнарыннан бер адым да чигенмђячђген џђрвакыт белдереп килде. Дљрес, ул бу фикерне бер њзе генђ алга сљрмђде. Аныћ артында Татарстанны џђм татарларны сљймђњче, череп чыккан шовинистлар, аларга ияргђн зур-зур гына предприятие ќитђкчелђре торды. Хак булса, О. Богдановныћ РНЕ (Русское национальное единство) дигђн оешма белђн тыгыз элемтђдђ торуы њзе генђ дђ књп нђрсђ турында сљйли. Рђсђйкњлђм ђлеге оешманы фашистлар оешмасы дип йљртњлђре џђркемгђ мђгълњм. Књргђнегезчђ, мђсьђлђ катлаулана барды, ђ кљрђш гади тњгел иде.

Шушы болганышта мђчет-мђхђллђ ќитђкчелђренећ читтђ калуына, бернинди дђ фикер белдермђњлђренђ игътибар да итмђдек кебек. Њзебезнећ муллаларныћ чыннан да халык белђн бергђ булуларына, татарларны якын књрњлђренђ беркемнећ дђ шиге юк иде. Тарихка ђйлђнеп карасаћ, муллалар халыкны укырга-язарга љйрђткђн, ђдђп џђм намус белђн яшђргђ, эшлђргђ чакырган, иманны ныгыткан. Кол-Шђрифлђр, дошман гаскђре Казанга бђреп кергђчтен, кулларына кылыч тотып илне, халыкны, динне яклаганнар. Шућа књрђ, гасырлар њткђчтен дђ аларныћ исемен халык олылап телгђ ала, алар исеме белђн атап мђџабђт мђчетлђр сала. Илебездђ демократик њзгђрешлђр башлану белђн татар халкы беренче эш итеп мђчетлђр тљзеде, динне торгызды. Бу њз чиратында дингђ џђм дин ђџеллђренђ карата халыкта гасырлар буе яшђп килгђн ихтирамныћ бер чагылышы иде.

уларны истђ тотып, муллаларныћ чиркђњ комплексы тљзергђ йљрњлђренђ ышанмадым. Ышанырлык та тњгел бит, ќђмђгать! Њзебезнећ тљзи башлаган књпме мђчетебез бар. Ђнђ, шђџђр администрациясе белђн янђшђдђ генђ Ќђмигъ мђчете тљзибез дип урын алдык. Проект буенча анда 40 метр биеклектђге «Азатлык манарасы» џђм мећ кеше намаз укырлык мђчет салынырга тиеш иде. «Азатлык манарасы»ныћ байтак кына тљзелеш эшлђре дђ башкарылды. Манараныћ тљбендђ 150 урынлык мђчете дђ булырга тиеш. Белгечлђрнећ ђйтњенчђ, «Азатлык манарасын» тљзњ 20 млн. сумга тљшђчђк икђн. Шуныћ 12 млн. сумлык эше инде башкарылган. Тагын 7-8 млн. сум акча табылса, 150 урынлык намаз залы булган «Азатлык манарасы» шђџђр уртасында калкып чыгачак џђм бљтен татарларныћ горурлыгы булып, Ислам диненећ татар ќирендђге мђџабђт символы булып шђџђребезне бизђп торачак икђн. Ђ Ќђмигъ мђчете бераз књбрђк чыгым сорый, шућа књрђ аны тљзњне бераз кичектереп торырга да булыр иде. Тормышлар матурланып киткђчтен, без тљзи алмасак, безнећ балалар тљзеп куяр иде аны. Ђйе, шулай булыр иде дђ, бер кечкенђ генђ «лђкин» бар икђн. «Ут тљтенсез булмый» дигђн кебек, шђџђр халкын аптырашта калдырган хђбђр дђ нигезсез тњгел икђн шул.

«Ислам нуры» газетасыныћ 24 нче санында (декабрь, 2003 ел) Чаллы шђџђре имам-мљхтђсибе Ђлфђс хђзрђт, Ќђмигъ мђчете тљзелђчђк, дип интервью биргђн. – Њз фикерлђремне џђм ишеткђн-белгђннђремне сезнећ белђн дђ уртаклашасым килде, миллђттђшлђрем. Минем аћлавымча ђлеге мђсьђлђ болайрак тора. – Беренчедђн, болар бернинди дђ Ќђмигъ мђчете, «Азатлык манарасы» тљзергђ ќыенмыйлар. Без хыялланган мђчет, 50 метрлы «Азатлык манарасы» урынына гади генђ бер авыл мђчете кебегрђк нђрсђ оештырылырга мљмкин. Кемнећ исенђ килеп тљште ђле бу изге гамђл «келт» итеп? Књзећне ачып карасаћ, мђсьђлђнећ бер очы чиркђњ комплексы тљзњгђ барып тоташа икђн лђбаса! – Аћлашыламы? – Ягъни, Ќићњ Паркында православие руханилары 4-5 гектарлы ќирдђ чиркђњ комплексы тљзиячђклђр. Анда ике љч храм, монастырь, православие мђктђбе, типография, иконалар, тђрелђр ясый торган мастерскойлар, килгђн миссионерлар љчен кунакханђ, христиан дини ђйберлђре сата торган кибетлђр, христиан ашханђлђре, кафелары, чукындыру бђкесе џђм башкалар, џђм башкалар булачак икђн. Шул эшлђрне башкарып (ќыеп кына ђйткђндђ, Чаллыны «чукындырып») чыгу љчен татарларныћ дђшми торуы кирђк икђн. Татар халкы исеменнђн кем ризалык бирђ ала бу мђхшђргђ? Табылган андый затлар. –«Этнећ књћеле бер сљяк» дигђндђй, ќитђкче муллаларныћ да књћеле булсын диеп, администрация бинасы янында мђчет тљзелеше љчен бирелгђн ќирнећ бер почмагына, зуррак авылдагы бђлђкђйрђк мђчет хђтле бер нђрсђ оештырып куярга ќыеналар икђн. «Биргђннећ књзенђ карама» – дип, болар шушы алыш-бирешкђ «ике куллап» ризалашканнар џђм чын-чынлап, поп О.Богданов белђн берлектђ ђлеге проектны тормышка ашыру љстендђ эш алып баралар булып чыкты. Бу хакта да халыкка турыдан-туры ђйтњ урынлы булыр.

Кемгђдер бђлки ошамас та, «туры ђйткђн туганына ярамаган» ди халык. Лђкин ђйтми калып булмый шул. Дљресрђге, газета аша књћелне борчыган берничђ сорауны бирми булмый.

1. Яћа гына шђџђр башлыгы булып эшли башлаган И.Ш.Халиковны авторитетлары зур булган бер тљркем шовинист рухлы предприятие ќитђкчелђре шушы авантюрага тартып керттелђр дђ ди. Ни љчен безнећ муллалар шђџђр хакименђ њз фикерлђрен ђйтеп, ђлеге проектныћ шђџђр љчен дђ, республика љчен дђ куркыныч икђнен аћлатмыйлар? Ни љчен безнећ кайбер муллалар провокатор шовинистлар арбасына ќигелеп, 5 гектарлы чиркђњ комплексы џђм мунча кадђр бер мђчет тљзњ эшенђ алындылар? Халыклар арасындагы дуслык џђм диннђр арасындагы тынычлык ул тигез хокуклар сакланганда гына булмыймыни? Безнећ мескенлегебезне књрсђтеп, искђ тљшереп торачак ул чебеш мђчет безгђ кирђкме?

2. Бу хђллђрне Татарстан мљселманнары мљфтие Госман хђзрђт Исхакый белђ микђн? Ђгђр белђ торып та бу галђмђткђ чик куймаса, аны ничек аћларга? 2003 елда Ќићњ Паркында чиркђњ комплексы тљзелешен шђџђр читенђ књчерњ турында ил башлыгыбыз М.Ш.Шђймиев џђм патриарх Алексий II килешкђннђр иде бит инде. Телевидение џђм газеталар «Алексий II ђлеге бђхђсне хђл иткђн љчен М.Ш.Шђймиевка рђхмђт хаты ќибђрде» – дип хђбђр иттелђр бит. Президентыбызныћ сњзен юкка чыгарырга, шђџђр хакиме И.Ш.Халиковны ђлеге авантюристик адымга этђрергђ тырышучы шовинистлар ќырын ќырлаучы муллаларны ничек аћларга? Алар кем мђнфђгатен яклап эш итђлђр? Татарларга, Татарстанга аларныћ мљнђсђбђте нидђн гыйбарђт?

3. Бђлки инде безнећ мђчет-мђдрђсђлђрдђ муллалар хуќа да тњгелдер? Бђлки алар белђн ниндидер мафиоз тљркемнђр идарђ итђдер? Бђлки мин ђлеге имамнарыбызны юкка рђнќетђмендер? Йљрђге-књћеле белђн чыннан да халкыбызны яратып, дин юлында йљрњче имамнарыбыз, аксакал картларыбыз шђџђребездђ дђ аз тњгел бит. Бђлки алар мђсьђлђнећ асылын аћлап бетермилђрдер? Бђлки мљхтђсибђт тирђсендђге «эшкуарлар», форсаттан файдаланып, дин ђџеллђре џђм татар халкы исеменнђн эш йљртђлђрдер? «Елгыр егетлђргђ» мђхђллђлђр, гомумђн, татарлар исеменнђн администрациядђге чиновниклар белђн эш-сљйлђшњ алып барырга кем хокук биргђн?

4. Искђ тљшерсђк, элеккеге шђџђр башлыклары тђќрибђле, акыл белђн эш итњче ќитђкчелђр иде бит. Аларныћ берсе дђ кечкенђ генђ бер мђчет тљзњ бђрабђренђ бљтен Чаллы тљбђген «кулда тотарлык» чиркђњ комплексы тљзи башламады. Ђ шђџђребезнећ яћа башлыгы И.Ш.Халиковны ђлеге «шикле» юлга этеп кертњчелђр кемнђр? Аларныћ тљп максатлары нђрсђдђн гыйбарђт?

Мића кечкенђ вакытта ђбиемнећ сљйлђгђне-аћлатканы бар иде: Иманы нык кеше ялган хђл књрсђ, эшне кулы белђн тљзђтђ џђм дљресли, иманы кечерђк булган кеше сњз белђн дљреслеккђ љнди, начарлыкка каршы чыга, ђ иманы зђгыйфь булган кеше эшли дђ, дђшђ дђ алмый, лђкин књћеле белђн дљреслекне яклый, начарлык белђн килешми, – дигђн иде.

Мин њзем ђлеге фаќигане кулым белђн дђ, эшем белђн дђ туктата алмыйм. Минем моћа кљчем дђ, дђрђќђм дђ ќитми. Мин газета аша халкымны яклап њз сњземне ђйттем.

Шђџђр башлыгыбыз И.Ш.Халиковка мљрђќђгать итеп тњбђндђгелђрне ќиткерђсем килђ.

Хљрмђтле Илдар ђфђнде!

Тирђгездђ йљрњче чиркђњ џђм кайбер мђчет ќитђкчелђре Сезне ялгыш адым ясарга этђрђлђр. Поп Олег Богдановныћ сњзе – Чаллыда яшђњче урыс халкыныћ сњзе дип уйлау да дљрес булмас. Чаллыдагы тљрле миллђт халыклары, шул исђптђн урыслар да, дус, тату бер-берећне аћлап, хљрмђт итеп яшђргђ омтылалардыр. Ђ Олег Богданов, чиркђњлђр башлыгы булып килгђн кљннђн њк халыклар, диннђр арасында ыгы-зыгы китереп чыгардай интригалар белђн шљгыльлђнђ.

Илдар ђфђнде! Тирђгездђ йљрњче поплар џђм муллаларныћ фикере – халык фикеренђ туры килми. Муллалар, поплар халык турында кайгыртса, халык белђн яшђсђ, мђчетлђр џђм чиркђњлђр халык белђн тулы булыр иде. Яћа чиркђњлђр тљзегђнче, башта бар кебеклђрен тулысы белђн файдаланыйк. Тагын бер буш чиркђњ салып куярга кирђк микђн? Ђллђ инде, бу эшкђ тотыласы йљзлђгђн миллион сум акчаны халык кирђк-ярагына, шђџђрне тљзеклђндерњгђ тотсак хђерлерђк булырмы? Шђџђр тормышыныћ кайсы гына ягын алсак та, эшлисе эшлђр љелеп ята бит. Нђрсђгђ тотынсаћ, шул юк. Юктан башка бернђрсђ дђ юк. Инвалидларга, сугыш ветераннарына бирергђ дарулар юк, хастаханђлђргђ элђксђћ, «хан заманындагы» ќиџазлар, табипларга заманча эшлђргђ мљмкинлек юк. Урамга чыгып бассаћ, автобус кљтеп кљнећ уза, љећђ кайтсаћ, ќимерек џђм караћгы подъезд каршы ала. Бер ќиргђ дђ эшкђ урнаша алмыйсыћ. Бик кечкенђ хезмђт хакы тњлђнђ торган урыннарга гына эшкђ алалар яки хезмђт хакын вакытында тњли алмаган предприятиелђрдђ генђ эш урыннары бар. Рђтлђп эшлђп китђ алмаган, њз эшчелђренђ хезмђт хакын тњлђп бара алмаган КамАЗныћ чиркђњ комплексы тљзеп бирергђ ќыенуын камазлылар ничегрђк кабул итђр тагын. Сњз бит берничђ йљзлђрчђ миллион сум акча турында бара. Шул ук вакытта, гаилђћ белђн бер спектакль карап кайтыйм дисђћ, – шђџђрдђ театр юк (урысныкы да, татарныкы да). Аена 2-3 мећ акча алып эшлђњче халыкныћ билет бђясе 500-600 сум булган концертларга йљри алмавы џђркемгђ ачык аћлашыла. Санап очына чыга алмаслык казиноларга, тљнге клубларга да гади халык йљрми. Егерме елдан артык инде шђџђрнећ балалар иќат њзђген тљзеп маташалар. Њз вакытында шул њзђктђ тђрбиялђнђсе балалар књптђн ђти-ђни булды инде.

Чаллыда татар теленећ «т» хђрефе дђ калмады. Урыс вђ инглиз теллђрендђ язылган реклама щитлары белђн шђџђр тулды. Татар баласына ана телендђ белем бирђ торган бер генђ техникум да, институт та юк (аларныћ саны 30 дан артса да).

Без кечкенђ вакытта ђби-бабайлар ђйтђлђр иде: «Николай патша булган. Чиркђњлђр салдырган да аю биеткђн, бљтен эше шул булган» – дип. Без дђ чиркђњ салдырып, бђйрђмнђр оештырып кына яшђсђк, кая барып чыгарбыз икђн? Бик књп миллионнарга тљшереп шђџђр уртасына чиркђњ комплексы тљзегђнче, берђр торак йорт салып куйсак, књпме кеше фатирлы булыр иде.

Татар халкына дини белем џђм тђрбия бирњчелђрнећ ић љлкђне дип саналган кеше – Татарстан мљфтие Госман хђзрђткђ дђ мљрђќђгатем бар. Сезне узган корылтайда бу ќаваплы хезмђтегезгђ татар халкы сайлап куйды бит. Ђйе, нђкъ менђ бљтен республика авыл-шђџђрлђреннђн вђкил булып килгђн татарлар. Бу – бик зур ышаныч џђм бик ќаваплы вазифа. Татар халкына битараф булмасагыз иде. Бер генђ кешенећ дђ башына татар авылы уртасына чиркђњ салып куярга дигђн уй килми. Ђ ни љчендер гомер-гомердђн татар шђџђре булган Чаллыныћ урта бер ќирендђ – Ќићњ Паркында чиркђњ комплексы тљзеп кую акыллы эш дип санала? Госман хђзрђт! Чаллыдагы кайбер муллаларыныћ чиркђњ тљзетеп йљрњлђренђ сез чик куя аласыз. Бу – Сезнећ кулдан килђ торган эш. Татар халкын якларсыз дип ышанабыз.

Шђџђребездђ яшђп џђм эшлђп китњче муллаларыбызныћ да иман ныклыгы сыналыр сђгать ќитте, књрђсећ. Иманыгыз нык икђн, «шома егетлђргђ» сезнећ исемнђн сљйлђшеп йљрергђ юл куймагыз. Православие руханилары белђн берлђшеп чиркђњ салып йљрњ – ул халыкка џђм дингђ хыянђт тњгелмени? Диннећ сафлыгын, муллаларныћ џђм мђчетлђрнећ пакьлеген саклап калырга кулыгыздан килер дип ышанабыз. Шђџђр љстенђ шундый афђт килгђндђ, халык сездђн хак џђм гадел гамђл кљтђ.