ЯЋА ТАРИХТА КАРА ТАП

Рђсђйнљћ татарга каршы алып барган сђясђтнећ бер љлеше КамАЗ заводы тљзелгђн елларга туры килђ. Яћа тарихта бу чор "сђнђгать џђм социализм њсеше еллары" буларак билгелђнгђн. Мђскђњ хакимиятенећ икътисадый-сђнђгый њсеше књпчелек башка, урыс булмаган халыклар хисабына булган дисђк, ялгыш булмас.

Хђтта бњген дђ Мђскђњ Татарстан, Башкортстан нефтен, Якут-Саха алтын-алмазын џ.б. сатудан кергђн акчага яши џђм аћа буйсынма-ган халыкларга каршы сугыш алып бара...

Авыр йљк автомобиль заводын кайда тљзергђ, дигђн сорау тугач, Мђскђњ дђ барысы диярлек Татарстанга ишарђли, Татарстан обкомы ќит-ђкчелеге дђ, "тљбђк икътисадын њстерђбез", дигђн булып, алардан "зинџар, бездђ тљзик", дип ялвара. Ќирле халыктан сорап тору булмый, ђлбђттђ. Тљзњ урыны итеп Чаллы шђџђре, сайлап алына, чљнки республикада татарлар књпчелек тђшкил иткђн шђџђрлђр сирђк була, - Чаллыда исђ, тљп миллђт књпчелекне тђшкил итђ. Аны ассимиляциялђргђ кирђк бит...

Тљзелеш башлана.

Сђнђгать њсеше њзе белђн яћа социаль џђм социаль-сђяси проблемалар тудыра. Проблемалар њтереш, сугышу, халыкныћ даими, массалы рђвештђ эчњеннђн, караклыктан гыйбарђт була.

Шул чорныћ шаџиты - Сания Гљмбђрова (исеме њзгђртелде). Сания ханым 1968-80 елларда Чаллыныћ бердђнбер Њзђк хастаханђсенећ хирургия бњлегендђ шђфкать туташы булып эшли.

- Сания ханым, КамАЗ тљзелешенђ кадђр Чаллы нинди шђџђр иде?

- Шђџђрдђ кырык мећ чамасы кеше яшђде. Шуныћ књпчелеге -татар. Татар њз телендђ иркен сљйлђшђ, џђм шактый урыслар да татарча аћлый иде.

Гомумђн алганда, халык КамАЗга кадђр "полициячел", милли нигездђ, даими басым књрмђде, џђрхђлдђ, ниндидер басым булса да, объектив, књзгђ књренерлек шовинизм сизелмђде, дияргђ була. Татар њз телендђ сљйлђште, урыс фикерле булса да, татар телле бер мђктђп эшлђде.

...Ул вакытта хђтта ишекне тљнгђ йозакка ябу ят нђрсђ иде. Шђџђр зур булмаганга књрђ, ха-лык књмђк яшђде, эшлђде, бђйрђм итте...

- КамАЗ тљзелеше халык яшђешенђ ничек тђэсир итте?

- Ничек кенђ итте... Беренчедђн, књпчелекне татарлар тђшкил иткђн Чаллыда, тљзелеш вакытында, урыслар, бљтен халыкныћ љчтђн икесе булды. Ул вакытта Чаллыда икейљз мећ чамасы кеше яши иде. 1975 елларда татарча сљйлђшњ тњгел, исемећне татарча ђйтергђ "ярамады", урысчалаштырырга мђќбњр иттелђр. Мђсђлђн, Сђлимђ - Соня, Зариф - Зорик, Исмђгыйль - Игорьга ђйлђнде.

Аракы белђн мавыгу, эчкечелек књренешлђре барлыкка килде. Кешелђр, бигрђк тђ ќирле - татар халкы кимсетелде. Дђњлђт йортлар тљзеп, халыкка фатир бирелгђч, аларны килмешђклђр таларга-басарга тотынды.

Мин эшлђгђн шифаханђ хирургия бњлегенећ бер башында ќђрђхђт алучылар кабул ителде. Ул вакытта халык ай-яй књп кырылды да инде... Конвейер эшли диярсећ, 1971-73 елларда, хђтерлим, кљн саен 10-15 яралы, кыйналган, баш мие селкенгђн, тљзелеш вакытында йорт башыннан "егылып тљшкђн" кешелђрне алып килделђр. Ул ТЭЦ тљзелгђн вакытта, аныћ башыннан "егылып тљшеп" књрсђттелђр дђ инде... Тљзелештђ кљн саен 1-2 кеше њлми бит инде!.. алайса тљзелешне туктаталар...

Кљндђ шуларныћ бер-икесе њлеп барды. Кыйналучыларныћ да, "производственная травма" алучыларныћ да абсолют књпчелеге айнык иде. Миллђт составы ягыннан, шулай ук, књпчелеге татар булды, гђрчђ без ул вакытта барлык халыкныћ утыз процентын гына тђшкил итсђк тђ.

- Рђттђн бљтен татарны кырмаганнардыр бит?..

- Бигрђк тђ 18-30 яшьлек ир-егетлђргђ нык элђкте. Аларны бик књп китерделђр: йорт башыннан ыргытылганнарны да, кыйналганнарны да. Чечняда да ић элек егетлђрне - генофондны юк итђлђр. Хатын-кыз яклаучысыз кала...

- Димђк, Чаллыда татарга карата геноцид уздырылган.

- КамАЗда кем идарђдђ иде? Хокук саклау органнары нинди позициядђ торды? Каршылыкта торучы якларныћ милли составы?..

Беренче вакытта "ќирле" урыслар татар белђн бергђрђк булды, ђ аннары килгђн урыслар белђн берлђште.

- Белњемчђ, 72-73 елларда килгђн, славян булмаган халыклар ќирле халык белђн берлђшеп, урыска каршы баш књтђреп карый. Монда хђтта кавказлылар татар яклы була. Ђмма "восстаниене" дђњлђт баса...

- Дђњлђт, чыннан да, бары тик урыс яклы булды. Берђр сугыш-кыйнаш чыкса, татар, тљрмђгђ ябылды.

Бу чор - урыс белђн яџњдиећ мђнфђгатьлђре туры килгђн чагы. Яџњдлђр чђчђк атты. КамАЗ идарђсендђ Бех, Ком, Сигал, Якобсон џ.б. булды. Яхшы эш урынына, беренче чиратта урыслар алынды, аларга фатир бирделђр.

Ђлбђттђ, урыс хљкњмђте татарга каршы ачыктан-ачык эшли алмады. Милиция кеше кыйнатып йљри алмый бит инде. Шуныћ љчен БКД (Боевая Комсомольская Дружина) оештырылды. Аныћ ќитђкчесе - бик тђ одиоз яџњд - Штейнберг иде. БКДга, белњемчђ, беренче чиратта урыслар кабул ителгђн. "Ќирле" урыслар да анда кабул ителђ, џђм оста итеп татарга каршы файдаланыла, чљнки алар ќирле халыкныћ психологиясен белђ...

БКДда яшьлђр њз телђге белђн катнашты, шућа књрђ, берђр нђрсђ була калса, дђњлђт монда "не причем" кала. БКД яшьлђренђ дђњлђт, гомумђн, телђктђш иде. Кыскасы, БКД - "законлы террор" оешмасы булды чынлыкта.

Ђмма, шуны да онытырга ярамый, урысларда татарга каршы системалы, ягъни структуралы идарђ генђ тњгел, структурасыз - бу халыкныћ књћеленђ еллар дђвамында салынган механизм да эшли... Мђсђлђн, урыс Ярославльдђ татарны китап буенча, абстракт дошман итеп укып љйрђнгђн булса, Чаллыга килеп, татарга каршы агрессиясен књрсђтђ - њч ала. Шул вакытта татар сафында катнашучы Зиннур Ђџлиуллин ђйтњенчђ, урыслар башта миллђтне сорый торган булган; татар дисђћ, шундук кыйнаганнар. Шул сђбђпле татар њзенећ татарлыгын яшерергђ тырышкан. Шунысы кызык, моћа ќавап итеп, грузин белђн ђрмђн дђ миллђтен белешеп, урысны, сирђк-мирђк булса да, кыйнаган. Ђ татар књпчелек вакытта, урыс басымына каршы кљрђшмђгђн.

- Урысныћ мин-минлеген, ђлбђттђ, барлык халыклар да яратмады.

Чаллы КамАЗ тљзелеше вакытында, 70-80 нче елларда књплђп чит халыкны кабул иткђн булса, Ђлмђткђ дђ нефть индустриясе њсеш кичергђн вакытта "кан яћартучылар" килеп урнашты. Бу яћарыштан файда булдымы, ђллђ зыян књрђбез микђн? Бу - риторик сорау.