КАРДЂШЛЕКНЕ ДУСЛЫККА АЛЫШТЫРУ

Соћгы елларда Татарстанда ђрмђннђрнећ саны кискен арта. Моныћ сђбђбе - ќирле икътисади џђм сђяси шартларныћ ућай булуы. "Халыклар дуслыгы - Татарстаннныћ ић зур байлыгы" шигаре дђ њз вазифасын яхшы њти.

Ђлмђттђ быелдан башлап, шђџђрнећ 17-нче мђктђбе каршында ђрмђн якшђмбе эшли башлады. Чаллыда исђ, андый мђктђп барлыкка килњгђ инде берничђ ел булды.

"Ђрмђн књченеше" књренешен гадђти хђл дип бђялђп булмый. Бу базарда кавын сатучы, урыс ђйтмешли, "хачиклар" тњгел, болар монда яшђргђ, тљплђнергђ џђм тагы нђрсђдер эшлђргђ килгђн. Бу исерек Иван да тњгел. Бу - аракы эчми!

Тљрки-ђрмђн мљнђсђбђтлђре тарихын љйрђнгђн М. Тњрђхан Сердар алар турында болай яза: "Књпчелек ђрмђн тарихчылары ђрмђн халкыныћ Синќар тарафларыннан килгђн џђм тамырлары белђн Нух пђйгамбђрнећ оныгы

Хайкка (Яфђснећ улы) тоташкан булуын расларга тырышсалар да, бу уйдырмадан башка бер ни тњгел.

Ђрмђннђрнећ тарихта бер генђ дђњлђтлђре дђ, њзлђренђ хас диннђре дђ булмаган. Чынлыкта алар Кавказдан Анатолиягђ књчеп килгђн бер кавказ халкы. Берђр халык тарафыннан џљќњм ителсђлђр, алны-артны белмичђ таралышканнар џђм урнашкан ќирлђрдђге тљп халыкка хезмђт иткђннђр. Бары тик тљрек миллђтенећ сабырлыгы џђм ачык йљзле булуы аркасында гына бњгенге кљнгђ кадђр халык булып сакланып кала алганнар. Њзлђре электђн кыргый булып, христиан динен дђ урыслар, греклар йогынтысында гына кабул иткђннђр. Ана теллђре ђрмђн теленећ нигезен дђ тљрек, грек, гарђп-фарсы џђм латин сњзлђре тђшкил итђ.

Ђрмђннђрдђ Ватан тљшенчђсе гадђти тњгел. Алар љчен Ватан - байраклары ќилфердђгђн ќир тњгел, ђ карыннары тук булган ќир. Ђрмђн кешесе бу дљньяда бары тик њз мђнфђгатьлђрен кайгырту љчен генђ яши." Тљрки-ђрмђн мљнђсђбђтлђре тарихыныћ соћгы йљз генђ еллык чорын искђ алсак та, анда књп њлемле, чагыштырмача кыска-кыска вакытлы, ђмма кабатланып килњче сугышлар булуын књрербез. 1918 елда ђрмђннђр Азђрбайќан ќирлђрен басып алу нияте белђн, џљќњм итеп 30 мећ тљрки-азђрбайќанлыны вђхшилђрчђ суеп чыга. Тљреклђр ярдђмгђ килгђч, тљреклђрнећ дђ 10 мећ кешесе хђлак була.

90нчы еллар башында исђ, ђрмђннђрнећ сђясђте кабатлана. Билгеле булганча, Кавказда шушы ике халык арасында Таулы Карабах ќирлђре љчен сугыш башлана. Анда да ђрмђннђр Азђрбайќан тљркилђрен "рђхђтлђнеп" кыра.

Ђгђр мђсьђлђнећ бераз эченђ керсђћ, шунысы мђгълњм була: ђрмђннђрне тљркилђргђ каршы урыслар белђн фарсылар котырта, чљнки њзлђренећ теше њтеп ќитми.

Кайбер чыганаклар ђйтњенчђ, Казаныбызга књчеп килгђн ђрмђннђр, узган гасыр башында коеларга агу салып, оятсызларча, астыртын гына безгђ каршы кљрђш алып барган.

Бњгенге кљндђ дђ ђрмђннђр Менделеев шђџђре икътисад системасына зур йогынты ясый. "Менде Росси" монополист компаниясенећ дистђлђгђн юнђлештђге оешмалары бар. Барлык керем ќирле яки татар њсешенђ тњгел, ђрмђннђргђ китђ. Эш шућа ќитте ки, бу тљбђктђн татар кешесе Дђњлђт Советына депутатлыкка њз кандидатурасын куя икђн, сайлауда ќићђ алмый, ђ ђрмђн ќићђ.

Моннан тыш, ђрмђннђрнећ, дљньяда ић вђхшилђрдђн берсе саналган террор оешмалары - "Дашнакцутюн" партиясе џђм "АСАЛА" (Армянская армия освобождения Армении) барлыгын онытырга ярамый. Беренчесе, XIX гасыр азагыннан алып, ђ икенчесе 1975 елдан дљньяда террор уздыру белђн шљгыльлђнђ (дђњлђт эшлеклелђрен, дипломатларны њтерђ, метро, очак, биналар џ.б. шартлата.

Ђгђр "Воры в законе" китабын ачып карасаћ, Рђсђйдђге "законлы карак"ларныћ књбесе ђрмђн. Бњген ђрмђннђр якшђмбе мђктђбе, ђ иртђгђ урта мђктђп ачарга да мљмкин. Алар монда ниндидер мђкерле идея белђн килгђнгђ ошаган. Сак џђм уяу булырга кирђк.

Ќитђкчелђргђ аны ачтырганчы, њзлђренђ њзлђре сорау бирергђ кирђк иде: "Ни љчен Ђрмђнстанда бер генђ татар, тљрки хђтта якшђмбе мђктђбе юк икђн?" - дип. Сђбђбе гади. Анда бер генђ дђ татар, бер генђ дђ тљрки миллђт кешесе яшђми џђм яши алмый.

Монда татарлар ђрмђн мђктђбе ачты. Ђ тегендђ, Азђрбайќанда, гомумђн, Кавказда џ.б. ќирлђрдђ яшђњче тљрки кардђшлђребез нђрсђ дияр? Кардђшлекне дуслыкка алыштыру тњгелме бу?