КЫТАЙ ЊТЂ НЕЧКЂ МЂСЬЂЛЂ...

Узган атнада Татарстанныћ Кљньяк-кљнчыгыш районнары имамнары Ђлмђттђ кићђшмђгђ ќыелды. Анда Татарстан мљфтие Госман Исхакый да катнашты.

Госман Исхакыйныћ сњзлђреннђн аћлашылганча, хђзрђтнећ соћгы хыялларыныћ берсе Кытайга сђфђр булган. Ул књптђн тњгел Татарстан зыялылары делегациясе белђн бергђ Кытайныћ Синьцзян-Уйгур автоном округыныћ (Кљнчыгыш Тљркестан) Орымчы шђџђренђ барып кайткан. Аныћ сљенече шул: хђзер Казаннан Синьцзянга даими самолет очачак. Димђк, андагы мљселманнар белђн дђ багланышларыбыз булуын књздђ тотыла.

Бњгенге кљндђ 1 млрд. 200 млн.лы кытай халкы, њз территориясенђ сыялмыйча, Рђсђйгђ керергђ ашкына. Кытай хђзер Рђсђйнећ ић куркыныч, њзенђ тићдђшлектђн узып баручы књршесе. Тик моны Татарстан ќитђкчелђре генђ, шул исђптђн, Г.Исхакый да аћлап ќиткерми шикелле.

1997 ел азагында ук Казахстандагы казах џђм уйгур дусларым Кытай коммунист режимыныћ Кљнчыгыш Тљркестан тљркилђренђ карата геноцид сђясђте башлавы турында хђбђр иткђннђр иде. Менђ, иске булса да, кайбер мисаллары.

1997-98 елларда Кытай хљкњмђте мећнђн артык уйгурны њлем белђн ќђзалаган. Шул ук дђвердђ 77 мећ уйгур Кытай сђяси режимы тарафыннан тљрмђгђ яптырылган.

1997 елныћ февралендђ Књлќђ џђм башка шђџђрлђрдђ кытай полициясе 10 уйгурны халык књз алдында атып њтерђ. Моћа каршы књтђрелгђн митинглар куып таратыла. Шул вакытта, Кытай полициясе кешелђре мђчеткђ бђреп кереп, кырыклап уйгур хатынын њтереп чыгалар.

Шул ук елныћ 30 декабрендђ Орымчыда 18-21 яшьлђрдђге 13 уйгур егетен њлем белђн ќђзалыйлар. Џђм ђлеге дђњлђткњлђм ќинаятьлђр Кљнчыгыш Тљркестан халкыныћ њз хокукларын яклап кљрђшкђне љчен кылына. Минем уйлавымча, бу мђгълњмат чынбарлыкныћ бер љлеше генђ.

Безгђ билгеле булганча, 1996 елда Шанхайда Казахстан, Кытай, Рђсђй, Кыргызстан џђм Таќикстан дђњлђт ќитђкчелђре, дђњлђт чиклђрен кичеп чыккан љчен, уйгурларны Кытай кармагына (хљкеменђ) тапшырырга тиешле дигђн килешњгђ кул куялар. Бу килешњдђн соћ уйгурларныћ хђле тагын да авырая.

Рђсђй уйгурларны кыруга карышмаса да, њз ќирлђренђ кытайларны кертњгђ каршы, ђлбђттђ. Ђ Татарстан ќитђкчелеге киресен эшли. Ул њзенећ булырбулмас мљстђкыйльлегеннђн файдаланып, Кытай белђн Рђсђй арасында "Татарстан коридоры" булдырды. Ђлбђттђ, бу коридор аркылы татарлар џђм уйгурлар гына тњгел, ић беренче чиратта кытайлар йљриячђк. Бу йљрњлђрнећ исђ татар халкыныћ яшђешенђ кайчан да булса тискђре тђэсир итње ихтимал. Шунысы аяныч, ул хђлгђ юлыксак, безне яклау љчен њз дђњлђтебез булмас.

Безгђ кардђшлђребез белђн аралашу љчен тарихи дошман дђњлђтлђр белђн элемтђ урнаштырырга тњгел, гомумђн, башка юллар эзлђргђ кирђктер, бђлки? Мђсђлђн, башка дђњлђтлђр аркылы...