Фђнзаман Баттал бу язманы “Казан утлары” журналы љчен махсус ђзерлђнгђн иде. Ђммђ журнал редакциясе аны кире борды. Язма матбугатта беренче тапкыр басыла

ИМПЕРИЯНЕ ТЕТРЂТКЂН ХАТЫН...

Ошбу язмамны башлар алдыннан телевизор карап утырдым: Татарстан Дђњлђт Советыныћ пленар сессиясе бара. Россиянећ тљрле почмакларыннан дистђлђрчђ кунаклар - Мђскђњ Кремле вђкиллђре, Татарстан шикелле њк књп кенђ милли республика президентлары џђм тагын ђллђ кемнђр килгђн. Республикабыз суверенлыгына 10 ел тулу тантанасы - беренче Юбилей ућае белђн чакырылганнар икђн. Чљнки иртђгђ З0 нчы август - Татарстан бђйрђме!

Сессия ачыла башлауга ук, књћел дигђнећ, хђтер белђн ќитђклђшеп, њткђн елларны гизђргђ кереште, џай, бар иде бит миллђтнећ бердђм булып азатлык яулау љчен књтђрелгђн, бљтен дљньяга аваз салган, књкрђп, торган заманасы! Ќљмџњрият књгендђ изге сњз џђм сихри кљчкђ ђверелгђн исем џђрвакыт бергђ яћгырады: Азатлык џђм Фђњзия Бђйрђмова. Ирек мђйданына ќыелган яки башкала урамнарыннан агылучы дистђ мећнђрчђ кешелђр Фђњзия Бђйрђмованы гасырлар буе књћеллђрне ќылытып џђм ашкындырып торган џђм, ниџаять, кысанлыкка тњзђ алмыйча ургылыл-бђреп чыккан Азатлыкныћ юлбашчысы, шул Азатлыкны кић дљнья мђйданына чыгарган анасы итеп таныйлар иде.

Димђк (карашым телевизорда бит), бу сессиягђ Фђњзиябез ић кадерле кунак итеп чакырылган булырга тиеш. Президент белђн янђшђ њк булмаса да, президиумда утырырга тиеш ул бу тантанада. Кияњсез яки кђлђшсез туй њткђреп булмаган кебек, Татарстанныћ суверенитет яки азатлык туе да аннан башка њтђ алмый лђбаса! Ђле бит шунысын да онытмаска кирђк, Фђњзиянећ дђ њз юбилее якынлашып килђ — ел ахырына таба аћа 50 яшь тула. Аны бљтен Татарстан, бљтентатар бђйрђме итеп њткђрњ мљџимлеге дђ шушы пленар сессиядђ бђян ителергђ тиештер. Бђлки ђле, беренче сњз аћа бирелер... Хђзерге хакимнђр нђкъ менђ шушы хатын тудырган шаукым белђн властька килњлђрен белмилђр тњгелдер!

Фђњзиянећ татар халкын кљрђш мђйданына љндђве, сђяси ќђџђттђн љлгергђн булуы џђм, ниџаять, миллђтне кљрђш мђйданына алып чыгуы њзлђрен политологлар яки идеология лидерлары дип санаучы затларга да тђкый гаќђп хђл, алай гына да тњгел, куркыныч џђм башка-акылга сыймаслык кыргыйлык булып тоелды сиксђненче еллар ахырында. Янђсе:

«Нишли бу дуамал хатын?! Акылдан язганмы ђллђ? Мђскђњдђ цыка, Казанда обком конференциялђре СССРныћ мђћгелегенђ, монолитлыгына, яћа Генералъный секретарь Горбачевныћ ленинчыллыгына, зирђклегенђ, бљек урыс халкыныћ башка миллђтлђрне бђхетле тормышка алып баруына шиклђнмичђ алкышлар белђн гљрлђп тора, ђ «бу дивана» Татарстанга суверенитет, ягъни тулы азатлык, бђйсезлек талђп итђ!..»

Сњзебез Вакыт пђрдђсенђ тљренеп еракта калган тарих турында бармый. Ул еллар хђтта бњгенге яшь буынныћ да књз алдында џђм хђтерендђ. Бу ђле ић кыю, ић тђвђккђл саналган Балтыйк буе республикаларыныћ да СССРдан нибары икътисадын мљстђкыйллек кенђ љмет иткђн чагы... Ђ Фђњзия Татарстанны - Россиянећ уртасында торган Татарстанны (!), СССР составыннан алып чыгып, бђйсез дђњлђт итмђкче. Ђнђ, совет гаскђрлђре йђ Грузияне, Литваны канга батырып йљри, ђ бу, тирђ-ягын шђйлђмђгђн кебек, яшел байрагын књтђргђн килеш, азатлык кљрђшенђ беренче булып томырыла. Кайнар хислђре генђ ашкындырадыр бу чђчбикђне. Утка кереп бара лђбаса!..

Посып ятып кына карьера кайгырткан лидерлар уйлаганча, йљрђге азатлыкка яки батырлыкка сусаган кайнар хисле Фђњзия генђ тњгел иде инде ул. Сђясђтне логик ќђџђттђн дђ, тарих сулышыннан да тђмам аклап, анализлап љлгергђн, СССРныћ гына тњгел. Россиянећ дђ таркалыр вакыты ќиткђнлегенђ иман китергђн, дљньяныћ кай тарафка барачагын алдан књрњче Фђњзия Бђйрђмова тора иде инде биниџая зур империянећ уртасында.

Шушыныћ раслыгын якташлары да сизделђр, аны Татарстан Югары Советына депутат итеп сайладылар. Искђ тљшереп њтњ артык булмастыр, аныћ кљндђше, ягъни альтернативасы, бљтен Саба районыныћ йљгђнен њз кулына урап тоткан райком секретаре иде. Моћарчы ни телђсђ дђ берсњзсез њтђтђ алучы беренче секретарь џђм «монарх» иде!

Йомшак буынлы, њзен генђ кайгыртучы џђм яратучы зат булса, Фђњзия Югары Совет сессиялђрендђ иркђ ханбикђдђй генђ угырасы, књпчелек депутатлар кебек, њз дљньясын, њз мђнфђгатьлђрен генђ кайгыртасы кеше иде ул. Лђкин беренче чыгышларыннан ук бљтен халыкка аћлашылды: миллђт юлын яктыртып торырдай яшеннђр уйнату љчен омтылган икђн ул депутатлыкка. Тагын кљтелмђгђн вакыйга: бњтђн депутатлар «њз кадерлђрен белеп», тђмледђн-тђмлене генђ ашап, тыныч кына йоклан яши башлаган кљннђрдђ, Фђњзия, башкаланыћ њзђк мђйданына чыгып, ачлык игълан итђ... Шуны гына кљткђндђй, аныћ янына Рђшит Ђхмђтќанов, Зђки Зђйнулин, Газинур Моратов, Ђхђт Мушинский кебек тагын берничђ язучы, Камал театры артисты Илдус Ђхмђтќанов (Рђшитнећ энесе) чыгып утыра. Алар да ачыгалар... Ерак районнардан, чит џђм књрше республикалардан килеп тђ сыеналар миллђт юлбашчысы Фђњзия янына. Алар да ачыга... Ачлык мђйданында кљн саен мећнђрчђ, дистђ мећнђрчђ халык кайный. Бљтен республиканыћ, бљтен татар халкыныћ књћеле, йљрђге шушы мђйдан белђн тоташа.

Сер тњгел, изге ниятле халык кына килми мђйданга. Провакаторлар да књп. Ачыгучылар палаткасына уг тљртњ белђн янаучылар да бар, суеп чыгабыз, диючелђр дђ књп, «Хи-хи-михилђр» дђ ќитђрлек. Ђнђ, марќаларга ияреп килгђн табак битле юан хатын кеткелди:

- Карале, бу Фђњзия дигђннђре ашаудан баш тарткан. Расхуты бђлђкђй икђн. Азык талоннарын мића бирмђс микђн?.. Хи-хи-хи... Рђхђтлђнеп ашар идем!

Ул кљннђрдђ безнећ кан’ кайнар иде. Яшерен-батырын тњгел, нђзђкатьлск саклап тору да юк провакаторлар алдында. Тњзмђдем, ике генђ ќљмлђ ђйттем:

- Болай да дућгыз кебек симергђнсећ бит инде, бирђн тђре. Миллђт ипиен дђ ашасаћ, эчећ ђйлђнеп чыгар.

Ул да булмый, кара-кљрђн-сары байракларын књтђреп, мђйданга гомер буена тђџарђт тђ алмаган, пычраклыклары ислђреннђн њк сизелеп торган ђллђ нинди анархистлар, монархистлар, Россия империясенећ тђлинкђсен ялаучы дпрчылар килеп керђ мђйданга. Аларны ут љертеп куып чыгаруыбыз була, яћа «партиялђр» килеп кергђн була халык арасына. Татар нђфрђтенђ чыдый алмыйча, њз флагларын њзлђре њк таптый-таптый, алары да чыгып шыла. Шул ук мђйданда - мећлђп омончылар, милициялђр. Барысы да кораллы. Ђ халык буш кул белђн. Атуын атмасалар да, Югары Совет бинасына омтылучыларны таяк белђн кыйный торалар. Канга батканнарны халык аралап ала, медикларга тапшыра... Шул вакыйгалар кайнаган мизгеллђрнећ берсендђ яныма милиция полковнигы килеп баса. Таныш полковник, милли рухлы полковник. (Милли азатлык темасына шактый ђћгђмђ корганым бар иде аныћ белђн).

- Бу кадђр књп џђм кораллы милициягђ каршы тору кыен шул мондагы халыкка, - дип куям. - Мећнђн дђ арта тњгелме соћ болар?

Полковник кљлђ:

- Ђх, Фђнзаман, беркатлы кебек син. Ђле монда гражданский киемгђ тљренеп чыкканнары тагын да књбрђк аларныћ. Шулчак яныбызга бер тљркем егетлђр чђчрђп килде. Барысы да ярсыганнар. Килеп тђ ќиттелђр, агач борыслы, бетон нигезле берничђ диван-скђмияне књтђреп асфальтка бђрделђр. Диваннар, књз ачып йомганчы, бетон, борыс кисђклђренђ чђрдђклђнеп таралды. Ул арада, ђлеге борыслар белђн коралланган егетлђр кыйнаучы омоннарга ыргылдылар. Сњз ућаенда гына ђйтеп узам, шулчак хђзергђчђ аћлап бетерђ алмаган хђлгђ юлыктым: мин дђ шул егетлђр белђм омончылар таягы астына килен кергђнмен!.. Башкаларга тондырганда, минем башка да таяклар тљшђ... Ярый ђле башымны дипломатым белђн каплап љлгергђнмен - ул теткђлђнеп бетте, баш исђн калды. Ђйе, хђзер дђ аћлап бетерђ алмыйм: њзем дђ теге алыптай егетлђр белђн бергђ ыргылганмындыр, дияр идем, њземне белђм - физик яктан алар янында юк дђрђќђсендђмен. џђрхђлдђ, кљч, белђн сугышында ярдђмче булырлык тњгелмен андый пђџлеваннарга... Књремсез, тегелђр шаукымы, шулар ќиле белђн уралып кергђнмендер инде «рукопашный» мђйданга...

Ђйе, кайнар иде ул кљннђрдђ кешелђр. Књрђмсећ, гасырлар буе кичерелгђн коллыкныћ богавын саласы килгђндер миллђтнећ - империянећ кораллы ђзмђверлђренђ каршы яшьлђр генђ тњгел, ђбилђр џђм бабайлар да сугышты ул кљннђрдђ. Фђњзия Бђйрђмова гына тњгел, књћеллђргђ кереп урнашкан Аллаџы Тђгалђ њзе дђ кљч вђ гайрђт биреп торды сыман. Чынлап шулай булгандыр ул! Чљнки Ходай џђр кавемне, џђр адђмне ирекле итеп яраткан.

Ачлык мђйданыныћ соћгы кљне аеруча мђгърур булып истђ калды. Таныш милициялђрнећ раславынча, кичкђ таба утыз мећнђн артык кеше ќыелды мђйданга џђм якын-тирђдђге урамнарга. Ачыгучыларны озаткач, шул кадђр халык, сафка тезелеп. Тукай маршы астында Казан урамнары буйлап агылды.

Хђер, бу ачыгуныћ хикмђте нђрсђдђ иде соћ? Тарих хакына халык белгђнне дђ язу ярыйдыр: Россия президентын сайлау кампаниясендђ Татарстан халкын катнаштырмау, Татарстанны суверен дђњлђт игеп тою џђм тойдыру максатында булды ул ачыгулар, зур тђвђкђллск белђн књтђрелеп чыгулар! Фђњзия Бђйрђмова идеясе ќићде - Россия президентын сайлау Татарстанда гамђлгђ ашмады... Шуннан соћ инде Россия шовинистлары, Татарстандагы вђзгыять турында сљйлђшкђндђ, авызларыћ чамалап ачарга љйрђнделђр. Алай гына да тњгел, башка милли республикалар алдында да калтырый башлады империя. Чљнки Фђњзия рухы, татар рухы аларга да књчђ башлаган иде.

Бњгенгедђй хђтердђ, СССРда референдум њткђреп маташтылар бит ђле. Максаты: СССРныћ сакланышын яклап халыктан тавыш бирдертњ, олы империяне саклап калу. Монда да Фђњзия њз фикерен бљтен халыкка ярып салды. Алай гына да тњгел, беренче номерлы милли лидер буларак, халыкны мондый ялган џђм файдасыз гамђлдђ катнашмауга љндђде, СССРныћ џичшиксез таркалачагын алдан ук ђйтеп, аћлатып куйды. Књпме шау-шу купмады да, књпме яла ягулар, янаулар булмады ќыйнак, чђндер гђњдђле хатынга. Матбугат аша «акыл бирњчелђр» дђ књбђйде. Ипле генђ яшђгђн, сђясђткђ катышмаган бер язучы (ялгышуын гафу итик, урыны оќмахта булсын) матбугатта Фђњзиягђ каршы зур мђкалђ бастырды. Ђйтер сњзе бодай иде: урыслар белђн дус булдык, килђчђктђ дђ бергђ-бергђ тату яшик, миллђтлђр арасына ут салдырмыйк, СССРныћ таркалуына юл калдырмыйк, Фђњзия кебек коткычыларны тыћламыйк. (Шул атнада ук белдем: бу язучыныћ кызын урыска биреп, улын марќага љйлђндереп, туйлар ясап йљргђн кљннђре булган бу!)

Хђер, тђфсиллђп-шђрехлђп торганчы, як-ягыбызга карыйк: СССР кайда? Юк ул, юк - бетте, ќилгђ очты, йљзлђрчђ миллђтлђрнећ бђгърен корыткан, књбесен юкка чыгарган ул империя тарих чњплегенђ тљшеп књмелде. Теге чакта колониализм, шовинизм апологетлары тарафыннан кыйналган, каџђрлђнгђн Фђњзия Бђйрђмова тагын бер мђртђбђ хаклы булып чыкты.

«Кыйналу» дигђннђн, ГКЧП булды бит ђле тагын 1991 елныћ августында. Татарстан хљкњмђтенећ бу кара кљчне хуплавы, аны яклап махсус мљрђќђгать белђн дђ чьгуы беребезгђ дђ сер тњгел. (Аны икейљзле замана куштаннары књпме генђ оныттырырга яки матбугаттан сызарга тырышмасын, бу хурлыклы вакыйга барыбер тарихта калачак, хакыйкать бљтен барлыгы белђн љскђ калкачак!). Кљнс-сђгате белђн сњз џђм матбугат иреге тыелды, Мљстђкыйллек Декларациясен игълан иткђн, бђйсез дђњлђт кануннары нигезендђ президент та сайлап љлгергђн Татарстан коммунистик њткђненђ кайтып утырды, Мђскђњ алдында кабат тез чњкте... Ђйе, хакимият кенђ тњгел, бљтен халык та шомга калды, телен тешлђде. Ул кљннђрдђ Татарстанда бердђнбер кљч баш имђде - ул да булса Фђњзия Бђйрђмова џђм аныћ кыю шђкертлђре, рухи кљрђштђшлђре! Алар, Татарстанныћ бђйсез дђњлђт икђнећ исбатлау љчећ, Фђњзия байрагы астында протест пикетына чыктылар. «Терелеп киткђн» икейљзле коммунистларныћ палачлары аларны урам уртасында кыйнадылар. Ђмма (тагын хикмђт!), Фђњзиянећ алдан књрњчђнлеге ике-љч кљннђн њк тагын исбатланды.

Мине, язучы буларак, бер нђрсђ горурландыра: Икенче Мећ ахырында азатлык љчен кљрђш башында миллђтнећ акыл чњлмђге, авангарды булып танылган язучылар торды! Акыл биреп торучылар да, кљрђш мђйданына алын чыгучылар да шул ук язучылар булды. Фђњзия њзе дђ - шул талантларныћ нђкъ берсе. Юбилеена тљбђп язылган бу мђкалђдђ аныћ иќат њзенчђлеге турында да шђрехле бњлек булырга тиештер сыман. Яхшырак, тулырак булыр иде, ђлбђттђ. Ђмма истђн чыгармадым: ђле њткђн айларда гына Фђњзиянећ ђдђби эшчђнлегенђ карата матбугатта, шул ќљмлђдђн «Казан утлары» нда да, саллы язмалар књренгђлђп торды. Шућа књрђ бер њк фикерне, шул ук бђялђрне кабатлаучы буласым килмђде.

...Хђзер милли кљрђштђ тынлык... Эчпошыргыч тынлык... Миллђтнећ хакимияткђ сыенып тамак тућдыручы ялагай џђм сђлђтсез коллары агулы елмая:

- Кая соћ ул Фђњзиягез? Юк бит ул, юк... Тыны да чыкмый аныћ...

- Бетте ул, бетте!..

Изге ниятле, намуслы замандашлар:

- Ныклан иќатка тотынгандыр, - дип, њзлђренчђ фараз кылалар.

- Шпион игеп милли хђрђкђткђ кертелгђн хыянђтчелђрдђн гарык булган, њпкђлђгђн, гайрђте чиккђн, — диючелђр дђ бар.

- Дин юлына кергђн, - дип тђ сљйлђш-терђлђр.

Булыр... Кайсында булса да хаклык бардыр... Ђле шунысын да онытмаска кирђк: кайнар ќђйнећ дђ тымызык џђм ќилђс кљннђре була. Шаулы дићгезлђр дђ тынып тора кайчак... Мића калса, миллђт язмышы хђл ителђчђк ић кискен чорда ул кабат књгђрелеп чыгачак. Ђйе, халык байлыгын берничђ буын балаларына ќитђрлек итеп њзлђштереп, халыкны бљлдереп бетергђн тњрђлђр ќђмгыятьне ничек кенђ йоклатырга тырышмасыннар, кискен џђм хђлиткеч вакыйгалар булачак ђле! Ђнђ бит, Владимир Путин кистереп ђйтте, «разные суверенитеты надо уничтожить!» диде. Ягъни, Азатлык, Мљстђкыйллек кебек изге тљшенчђлђр бетђргђ тиеш, аныћча. Димђк, Россия саташуныћ яћа стадиясенђ, таркалуыныћ соћгы чорына килеп керде. Саташучылары ишђйгђн саен Мђскђњ Кремлнећ дуамал чаралары књп булачак ђле, бик књп булачак. Корал белђн янаулар да артачак. Лђкин гасырлар буе бер њк территориядђ коллык кичерергђ мђќбњр булган дистђлђрчђ миллђтлђр дђ айный бара, дљньядагы цивилизацияле дђњлђтлђр дђ кыргыйлашып беткђн Явызлык Империясенећ ќимерелеп бетње љчен хђлдђн килгђннећ барысын да эшлилђр. Хикмђте аћлашыла: сугышлар тудыра-тудыра шашкан, њзе койган кан исеннђн исергђн бу империя яшђп торуын дђвам итсђ, Планета тынычлап эшли дђ, йоклый да алмаячак. Инде шунысы да сер тњгел, хђзер Россия «геройлары» ислам динендђге халыкларга каршы эзлекле сугыш алып баралар... Димђк, Фђњзиягђ генђ тњгел, бихисап фђњзи-фђњзиялђргђ (гарђпчђдђн тђрќемђ итсђк, ќићеп чыгучыларга, бђладђн коткаручыларга) мохтаќ ђле бу дљнья!

Пессимистик, ягъни тљшенке фаразга да кереп чыгыйк: ђйтик, Фђњзия Бђйрђмова милли-азатлык хђрђкђте белђн ќитђкчелеккђ яћадан књтђрелмђячђк, дип уйлыйк... Бу очракта да аныћ исеме - империяне калтыраткан, аныћ монолит булып тоелган нигезен чатнаткан Фђњзия Бђйрђмова исеме гасырлар буе яћгырап, азатлык џђм кљрђш рухы биреп торачак, аныћ сђяси капиталы кат-кат љйрђнелеп, килер буыннарны сизгер яшђргђ љйрђтђчђк. Чљнки миллђт тарихында ђле хатын-кыз затыннан аныћ кадђре њк кыю џђм зирђк лидер булмаган. Оныттырырга тырышучылар очрап торыр. Лђкин андыйлар џђрвакыт мескен тоелыр.

Язмам ахырында бер-ике генђ сњз ђйтђсем калды: пленар сессиядђ Фђњзиянећ барлыгы сизелмђде, нотыгы яки исеме дђ ишетелмђде... Бер-бер сђбђп чыгып, килђ алмагандыр, мљгаен, дип уйладым... Яшермим, бђлки, чакыр-маганнардыр, дигђн фикер дђ кереп чыккан иде зиџенгђ. Лђкин ул уемнан њзем њк оялдым. Ђгђр кемнђрдер Татарстанныћ мљстђкыйллеге азмы-књпме сакланган дип ышана ала икђн, шул турыда сњз куерта ала икђн, шул мљстђкыйллеккђ ић беренче булып юл салган шђхесне ничек онытсыннар, чакырмый калсыннар ди инде!? Андый ук оятсызлыкны бары тик миллђткђ зыян салучылар, аны корытырга тырышучылар гына эшли ала лђбаса!..

Хђер, шикле-шљбџђле фаразлар белђн ямьсезлђмик књћелне, џичшиксез, чакырган булырга тиешлђр - шунсыз була алмый! Якты уйларга књчик тђ, нурлы џђм хљрмђт тулы карашыбыз, ќылы сњзебез белђн халкыбызныћ ић батыр, ић тђвђккђл кызын џђркайсыбыз љчен кадерле Юбилее белђн котлыйк, сђламђт џђм озын гомер телик. Рђхмђтлђр ђйтергђ дђ онытмыйк! Чљнки Азатлыкны аћламаган, аны алып килњчелђргђ рђхмђтле булмаган, књсђк астында кол булып яшђргђ књнеккђн халык бары тик бер нђрсђгђ генђ - тагын да зуррак књсђккђ генђ лаек...